პირადი საიდუმლოს მითი: კომპიუტერში შენახული საიდუმლო მარაკანას სავსე სტადიონზე შიშვლად დგომას ჰგავს, იმ იმედით, რომ ვერავინ დაგინახავს

კლაუს რადნერი ყოველ კვირას სასაფლაოზე დადის. იქ ერთად სამი ადამიანი წევს: მისი ქალიშვილი მარია, მარიას მეუღლე საშა და მათი ერთწლინახევრის ვაჟი ფელიქსი [1][2]. I. ერდა 2015 წლის მარტში მარია რადნერი ბარსელონაში, ოპერის თეატრ ლისეუში მღეროდა. 33 წლის კონტრალტო იყო, ვაგნერის „ზიგფრიდში“ ერდას პარტიას ასრულებდა [3][4]. ერდა ვაგნერის ოპერაში დედამიწის ქალღმერთია, ყველაფრის მცოდნე. ის ხედავს, რაც იყო, რაც არის და რაც იქნება. სამი თვის შემდეგ მარიას ბაიროითის ფესტივალზე პირველად უნდა ემღერა, ეს ოპერის მომღერლისთვის დაახლოებით იგივეა, რაც ფეხბურთელისთვის მსოფლიო ჩემპიონატის ფინალი [3]. 24 მარტს სპექტაკლები დამთავრდა. მარიამ, საშამ და პატარა ფელიქსმა სახლში, დიუსელდორფში, გასაფრენად Germanwings-ის 9525-ე რეისი აირჩიეს. მათთან ერთად ბორტზე კიდევ 147 ადამიანი იჯდა. მათ შორის 16 მოსწავლე და ორი მასწავლებელი გერმანული ქალაქ ჰალტერნის გიმნაზიიდან, რომლებიც ესპანეთიდან სასკოლო გაცვლიდან ბრუნდებოდნენ [1][5]. მარიას მამა, კლაუს რადნერი, დიუსელდორფელი ბიზნესმენია. ის და მისი მეუღლე კარინი იმ დილას შვილიშვილს ელოდნენ [2]. II. ათი წუთი იმ დილით თვითმფრინავი 38 000 ფუტზე, დაახლოებით 11,5 კილომეტრზე, საფრანგეთის ალპების თავზე მიფრინავდა. გრინვიჩით 9:30-ზე კაპიტანმა კაბინა დატოვა. 46 წამის შემდეგ კაბინაში დარჩენილმა 27 წლის მეორე პილოტმა, ანდრეას ლუბიცმა, ავტოპილოტზე სიმაღლე 100 ფუტზე გადაიყვანა. თვითმფრინავი დაბლა დაეშვა [1]. ფრენის ჩამწერმა ყველაფერი დაიმახსოვრა. კაპიტანმა ჯერ ზარი დარეკა. მერე შიდა ტელეფონით ოთხჯერ დარეკა. მერე დაიყვირა, კარი გაეღოთ. მერე კარზე ხუთჯერ ჩაიწერა ხმა, „ძლიერი დარტყმების მსგავსი“. საფრანგეთის საჰაერო მოძრაობის დისპეჩერმა თვითმფრინავს 11-ჯერ დაუძახა, სამხედროებმა სამჯერ. კაბინიდან არავინ უპასუხა. ჩამწერზე ბოლომდე ისმოდა ლუბიცის სუნთქვა [1]. 9:41:06-ზე თვითმფრინავი მთას შეეჯახა. დაშვებას ათი წუთი და ცამეტი წამი დასჭირდა. 150 ადამიანი დაიღუპა: 144 მგზავრი და ექვსი ეკიპაჟის წევრი. 72 გერმანიიდან, 50 ესპანეთიდან, დანარჩენი ათეულ სხვა ქვეყნიდან [1][5]. რადნერებმა ერთ დილაში სამი ადამიანი დაკარგეს. „სულით და გონებით სიცოცხლის ბოლომდე სხვა ადამიანი ვარ“, თქვა კლაუსმა ათი წლის შემდეგ [6]. III. რაც ექიმებმა იცოდნენ კატასტროფიდან სამ დღეში დიუსელდორფის პროკურატურამ ლუბიცის ბინაში დახეული საავადმყოფო ფურცლები იპოვა. ერთი მათგანი სწორედ ფრენის დღეს მოიცავდა. პროკურატურის სპიკერის სიტყვით, ეს ადასტურებდა, რომ ლუბიცი „ავადმყოფობას დამსაქმებელსა და კოლეგებს უმალავდა“ [7]. ერთი წლის შემდეგ საფრანგეთის საავიაციო შემთხვევების გამოძიების ბიურომ, BEA-მ, საბოლოო ანგარიში გამოაქვეყნა. ის ცივი, ტექნიკური ენით არის დაწერილი და ამიტომაც უფრო საშინლად იკითხება [1]. ლუბიცს 2008-2009 წლებში მძიმე დეპრესია ჰქონდა. 2009 წელს მისი სამედიცინო მოწმობა, რომლის გარეშეც პილოტი ვერ დაფრინავს, ჯერ შეაჩერეს. მერე განაახლეს, ერთი პირობით: მოწმობა ბათილდებოდა, თუ დეპრესია დაბრუნდებოდა [1]. დეპრესია დაბრუნდა. 2014 წლის დეკემბრიდან, ანგარიშის თქმით, მას ფსიქოზური დეპრესიის ნიშნები ჰქონდა. 2014 წლის 24 ნოემბრიდან 2015 წლის 18 მარტამდე ექიმებმა ექვსი საავადმყოფო ფურცელი გამოუწერეს. სამი მათგანი ავიაკომპანიამდე არასდროს მისულა. 2015 წლის 10 მარტს, კატასტროფამდე ორი კვირით ადრე, ერთმა ექიმმა ის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში გაგზავნა, „შესაძლო ფსიქოზის გამო“. 16 მარტს მას ანტიდეპრესანტები და საძილე წამლები გამოუწერეს [1].  მარსელის პროკურორმა ბრის რობენმა ივნისში ციფრი დაასახელა: ხუთ წელიწადში ლუბიცს 41 ექიმი უნახავს, ბოლო ერთ თვეში შვიდი. „სამწუხაროდ, ეს ინფორმაცია არავის მიაწოდეს, სამედიცინო საიდუმლოს მოთხოვნის გამო“, თქვა მან [8]. 41 ექიმი თითქმის ოთხი სრული საფეხბურთო გუნდია. არც ერთ მათგანს ავიაკომპანიისთვის, საავიაციო სამსახურისთვის ან სხვა რომელიმე უწყებისთვის არ უთქვამს, რომ საჭესთან მჯდარი კაცი ავად იყო. BEA-ს სიტყვებით: „არც ერთ ამ ექიმს არ უცნობებია არც საავიაციო და არც სხვა რომელიმე უწყებისთვის მეორე პილოტის ფსიქიკური მდგომარეობის შესახებ“ [1]. რატომ? იმიტომ, რომ გერმანიის კანონი ამას თითქმის კრძალავდა. სისხლის სამართლის კოდექსის 203-ე მუხლით, ექიმს, რომელიც პაციენტის საიდუმლოს „უკანონოდ გაამჟღავნებს“, ერთ წლამდე პატიმრობა ან ჯარიმა ემუქრება. გამონაკლისი მხოლოდ „უკიდურესი აუცილებლობაა“, და ეს სიტყვა კანონში არავის განუმარტავს [1]. ანგარიშის დასკვნა ზუსტია: ექიმებისთვის საიდუმლოს დარღვევა, სავარაუდოდ, „უფრო მეტ რისკს წარმოადგენდა, განსაკუთრებით თავად მათთვის“, ვიდრე პილოტზე დუმილი. ისინი, ალბათ, ფიქრობდნენ, რომ ავადმყოფი პილოტი სამსახურში თავად არ წავიდოდა [1]. BEA-მ ერთ-ერთ ხელშემწყობ მიზეზად ჩაწერა „გერმანულ რეგულაციებში მკაფიო წესის არარსებობა იმაზე, როდის აღემატება საზოგადოების უსაფრთხოებისთვის საფრთხე სამედიცინო საიდუმლოს მოთხოვნებს“. ანგარიში ისიც შენიშნავს, რომ კანადაში, ისრაელსა და ნორვეგიაში ექიმი ასეთ შემთხვევაში შეტყობინებას ვალდებულია [1]. ბიურომ რეკომენდაცია მისცა: ექიმს უნდა შეეძლოს, ხელისუფლებას შეატყობინოს, როცა პაციენტის ჯანმრთელობა საზოგადოებას საფრთხეს უქმნის, თუნდაც პაციენტი წინააღმდეგი იყოს, და ამისთვის თავად არ დაისაჯოს [1]. გერმანიის ექიმთა პალატის პრეზიდენტმა ფრანკ ულრიხ მონტგომერიმ 2016 წლის მარტში უპასუხა: „სამედიცინო საიდუმლო ადამიანის ფუნდამენტური უფლებაა, რომელიც არ უნდა გამოიფიტოს“ [9]. გერმანიამ ავიაციაში სამედიცინო მონაცემთა ბაზა შექმნა, მაგრამ ექიმის საიდუმლოს კანონი, რამდენადაც ჩანს, ამ კატასტროფის გამო არ შეცვლილა [10]. აქ ჩერდება ეს ამბავი და იწყება ჩვენი. ეს ის იშვიათი შემთხვევაა, როცა საიდუმლო მართლა შეინახეს. ის ერთი საიდუმლო, რომელიც 150 სიცოცხლეს გადაარჩენდა. ყველა დანარჩენი, ჩვენი სახელები, ტელეფონები, მიმოწერა, საწოლიც კი, ყველგან ჟონავს. ახლა ვნახოთ, სად. IV. ბუნკერი, სადაც სადენი არ შედის დედამიწაზე კიბერშეტევისგან ერთ-ერთი ყველაზე დაცული ადგილი ამერიკული ბირთვული რაკეტების გაშვების პუნქტია. დაცვის საიდუმლო მარტივია: სისტემა ინტერნეტს არ უერთდება.  2014 წლის აპრილში CBS-ის გადაცემა „60 წუთი“ მისურისა და ვაიომინგის მიწისქვეშა ბუნკერებში ჩავიდა. ჟურნალისტ ლესლი სტალს ოფიცრებმა აჩვენეს, რომ ბრძანებების მიღების სისტემა 1970-იანი წლების კომპიუტერზე და 8-დიუმიან ფლოპი-დისკებზე მუშაობდა. ასეთი დისკი ახალგაზრდებს მუზეუმში თუ უნახავთ. ბირთვული ძალების მეთაურმა, გენერალ-მაიორმა ჯეკ ვაინსტაინმა, თქვა, რომ ძველი სისტემები „უზარმაზარ უსაფრთხოებას“ იძლევა კიბერსაფრთხეების წინაშე [11]. დისკები მხოლოდ 2019 წელს შეცვალეს. ამ დროს ერთმა ოფიცერმა თქვა წინადადება, რომელიც ამ თავის დევიზად გამოდგება: „ვერ გატეხავ იმას, რასაც IP მისამართი არ აქვს“ [12].  ეს მართალია. მაგრამ თუ სადენი არ შედის, ადამიანი მაინც შედის. და ადამიანს ჯიბით რაღაც შეაქვს. 2008 წელს, ახლო აღმოსავლეთში, ამერიკის სამხედრო ბაზაზე ვიღაცამ სამხედრო ლეპტოპში ფლეშ-მეხსიერება ჩადო. ფლეშზე, ამერიკის თავდაცვის მინისტრის მოადგილის, უილიამ ლინის თქმით, უცხო სადაზვერვო სამსახურის მავნე კოდი იყო. კოდი საიდუმლო და არასაიდუმლო ქსელებში გავრცელდა. ლინმა ამას „ამერიკის სამხედრო კომპიუტერების ისტორიაში ყველაზე მნიშვნელოვანი გარღვევა“ უწოდა [13]. გაწმენდას დაახლოებით 14 თვე დასჭირდა. პენტაგონმა ფლეშ-მეხსიერებები აკრძალა, ერთი წლის შემდეგ კი ამერიკის კიბერსარდლობა შეიქმნა [14]. ორი წლის შემდეგ მსოფლიომ Stuxnet-ის შესახებ გაიგო. ეს იყო პროგრამა, რომელმაც ირანის ნათანზის ურანის გამამდიდრებელ ქარხანაში ცენტრიფუგები დაამტვრია. ქარხანა ინტერნეტს არ უერთდებოდა. ამერიკული ინსტიტუტის, ISIS-ის, დასკვნით, ვირუსი შიგნით „მოსახსნელი დისკით“ უნდა მოხვედრილიყო. 2009-2010 წლების მიჯნაზე ირანს დაახლოებით 1 000 ცენტრიფუგის შეცვლა მოუწია [15]. ბირთვული ქარხანა, რომელსაც სადენი არ ჰქონდა, ერთმა დისკმა დაამარცხა. და ერთი კურიოზი, რომელიც ბუნკერის საიმედოობაზე ბევრს ამბობს. 2010 წლის 23 ოქტომბერს, ღამის პირველ საათზე, ვაიომინგში 50 ბირთვულმა რაკეტამ, ამერიკის არსენალის მეცხრედმა, მართვის ცენტრთან კავშირი დაკარგა, თითქმის ერთი საათით. გამოძიებამ მიზეზი იპოვა: კომპიუტერში ერთი დაფა ბოლომდე არ იყო ჩასმული. მერვედი დიუიმი აკლდა, დაახლოებით სამი მილიმეტრი. იგივე 1998 წელსაც მომხდარა და მაშინდელი რეკომენდაციები არავის შეუსრულებია [16]. ჰაკერი არ დასჭირვებია. საკმარისი იყო ერთი ტექნიკოსის უყურადღებობა. V. მესიჯი, რომელიც გახსნაც არ სჭირდება 2016 წლის აგვისტოში არაბთა გაერთიანებული საამიროების უფლებადამცველ აჰმედ მანსურს ტელეფონზე ორი SMS მოუვიდა. ბმული ჰქონდა და „ახალ საიდუმლოებებს“ ჰპირდებოდა ციხეებში წამებაზე. მანსურს ბმულზე არ დაუჭერია. მესიჯები ტორონტოს უნივერსიტეტის ლაბორატორიას, Citizen Lab-ს, გაუგზავნა [17]. ლაბორატორიამ ბმულს მიჰყვა და ისრაელური კომპანია NSO Group-ის პროგრამა Pegasus იპოვა. ერთი დაჭერა საკმარისი იქნებოდა, რომ ტელეფონი სრულად დაეპყრო: მიკროფონი, კამერა, მიმოწერა, ადგილმდებარეობა. Apple-მა ხვრელი ორ კვირაში დახურა [17]. მანსურს ეს არ უშველა. 2017 წლის მარტში დააპატიმრეს და 2018 წელს ათი წელი მიუსაჯეს [18]. მერე პროგრამამ ბმულზე დაჭერაც აღარ მოითხოვა. 2019 წლის აპრილ-მაისში WhatsApp-ის ხვრელით Pegasus ტელეფონში ჩვეულებრივი ვიდეოზარით შედიოდა, „მაშინაც, როცა მომხმარებელი არ პასუხობდა“. დაახლოებით 1 400 ადამიანი დაზიანდა [19]. 2021 წლის სექტემბერში Citizen Lab-მა საუდელი აქტივისტის ტელეფონში იპოვა FORCEDENTRY: iMessage-ით გაგზავნილი ყალბი სურათი, რომელიც ტელეფონს ისე აინფიცირებდა, რომ მფლობელს არაფრისთვის უნდა დაეჭირა [20]. ეს არის ის, რასაც სპეციალისტები „ნულოვან დაჭერას“ ეძახიან. თქვენ არაფერს აკეთებთ. ტელეფონი ჯიბეში გიდევთ. და ის უკვე სხვისია. რა ღირს ეს? 2016 წელს The New York Times-მა NSO-ს კომერციული შეთავაზებები ნახა: ათი iPhone-ის გატეხვა 650 000 დოლარი, პლუს 500 000 დოლარი დაყენებისთვის [21]. ერთი ტელეფონი 65 000 დოლარი, დაახლოებით 169 000 ლარი [41]. თქვენი საიდუმლო ზუსტად იმდენად არის დაცული, რამდენადაც ის ამ ფასად არავის აინტერესებს. 2025 წლის მაისში ამერიკულმა ნაფიცმა მსაჯულებმა NSO-ს WhatsApp-ის სასარგებლოდ 168 მილიონი დოლარის გადახდა დააკისრეს. ოქტომბერში მოსამართლემ თანხა დაახლოებით 4 მილიონამდე შეამცირა, ანუ 97%-ით. NSO-მ ეს გამარჯვებად გამოაცხადა [22]. VI. ჟურნალისტი თეთრი სახლის ომის ჩატში 2025 წლის 24 მარტს ჟურნალ The Atlantic-ის მთავარმა რედაქტორმა, ჯეფრი გოლდბერგმა, სტატია გამოაქვეყნა სათაურით, რომელსაც დასაჯერებლად არაფერი სჭირდებოდა: „ტრამპის ადმინისტრაციამ შემთხვევით ომის გეგმები მომწერა“ [23]. 11 მარტს მას Signal-ში, ერთ-ერთ ყველაზე დაცულ მესინჯერში, ეროვნული უსაფრთხოების მრჩევლის, მაიკ უოლცის, ანგარიშიდან მეგობრობის თხოვნა მოუვიდა. ორი დღის შემდეგ ის ჯგუფში დაამატეს, სახელად „ჰუსიტების მცირე ჯგუფი“. 15 მარტს, იემენზე დარტყმებამდე დაახლოებით ორი საათით ადრე, თავდაცვის მინისტრმა პიტ ჰეგსეთმა ჯგუფში დაწერა სამიზნეები, იარაღი და დარტყმების თანმიმდევრობა. ეროვნული უსაფრთხოების საბჭომ ჩატის ნამდვილობა დაადასტურა [23]. ირონია აქ არ მთავრდება. Reuters-ის ფოტოგრაფმა მთავრობის სხდომაზე უოლცის ტელეფონი გადაიღო: ის Signal-ის ასლით, TM SGNL-ით სარგებლობდა, რომელიც ყოველ მესიჯს არქივისთვის ინახავდა. მაისში ამ აპის მწარმოებელი TeleMessage გატეხეს. ჰაკერმა ჟურნალისტს უთხრა: „მთელ პროცესს 15-20 წუთი დასჭირდა... დიდი ძალისხმევა არ დამჭირვებია“ [24]. ქვეყანამ, რომელიც ბირთვულ რაკეტებს ფლოპი-დისკებით იცავდა, საკუთარი მინისტრების მიმოწერა იმ დროში დაკარგა, რაც ყავის დალევას სჭირდება. 2025 წლის დეკემბერში პენტაგონის გენერალურმა ინსპექტორმა დაასკვნა, რომ ჰეგსეთის ქმედება შიდა წესებს არღვევდა: პირადი ტელეფონი და დაუშვებელი აპლიკაცია. პენტაგონის სპიკერმა ანგარიშს „სრული გამართლება“ უწოდა [25]. VII. როცა ციფრული ფორტის გასაღები იპარავენ ზოგი იტყვის: ეს სუსტი ადამიანების შეცდომებია, დიდი სამსახურები კი დაცულია. მაშინ ვნახოთ ყველაზე დიდი სამსახური. 2016 წლის აგვისტოში ანონიმურმა ჯგუფმა Shadow Brokers-მა გამოაქვეყნა იარაღები, რომლებიც ამერიკის ეროვნული უსაფრთხოების სააგენტოს, NSA-ს, ჰაკერებს ეკუთვნოდა. 2017 წლის აპრილში მათ შორის EternalBlue გამოჩნდა [26]. 12 მაისს ამ იარაღით აწყობილმა WannaCry-მ 150 ქვეყანაში 200 000-ზე მეტი კომპიუტერი დაბლოკა [27]. ბრიტანეთის ჯანდაცვის სისტემაში დაახლოებით 19 000 ვიზიტი და ოპერაცია გაუქმდა [28]. Microsoft-ის პრეზიდენტმა ბრედ სმითმა დაწერა: ეს იგივეა, ამერიკის არმიას Tomahawk-ის რაკეტები რომ მოეპაროთ [26]. ექვსი კვირის შემდეგ NotPetya-მ, რომელიც თეთრმა სახლმა რუსეთის სამხედრო დაზვერვას მიაწერა, მსოფლიოს 10 მილიარდ დოლარზე მეტი ზარალი მიაყენა [29]. ეს საქართველოს მთელი 2025 წლის ეკონომიკის მეოთხედზე მეტია [42]. ბოქლომის მწარმოებელს გასაღებები მოპარეს. და ბოლოს, მასშტაბი. 2013 წელს Yahoo-ს ყველა ანგარიში გაიტაცეს, სამი მილიარდი [30]. ეს დედამიწის ყოველ სამ მცხოვრებზე დაახლოებით ერთი ანგარიშია. 2017 წელს საკრედიტო ბიურო Equifax-მა 147 მილიონი ადამიანის მონაცემები დაკარგა [31], ორმოცი საქართველო. 2024 წელს ამერიკულმა კომპანია National Public Data-მ 2,9 მილიარდი ჩანაწერი დაკარგა, მათ შორის, ექსპერტის შეფასებით, დაახლოებით 899 მილიონი უნიკალური სოციალური დაზღვევის ნომერი. კომპანია გაკოტრდა [32].  ჩვენც არ დავრჩენილვართ განზე. 2020 წლის 28 მარტს ჰაკერულ ფორუმზე ფაილი გამოჩნდა 4 934 863 ჩანაწერით: საქართველოს მოქალაქეების სახელები, მისამართები, დაბადების თარიღები, პირადი ნომრები და ტელეფონები. მათ შორის გარდაცვლილებიც [33]. საქართველოში დაახლოებით 3,7 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს [43]. გაჟონილი სია ქვეყნის ცოცხალ მოსახლეობაზე მესამედით გრძელი აღმოჩნდა. ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ თქვა, რომ მონაცემები მისი ბაზიდან არ იყო [33]. ვისი იყო, ღიად დარჩა. VIII. ფასიანი წაშლა, რომელიც არ შლიდა ერთი გაჟონვა სხვებზე მწარედ ახსოვთ, რადგან ის პირდაპირ სიტყვა „საიდუმლოს“ ყიდდა. Ashley Madison ცოლიანი და გათხოვილი ადამიანებისთვის გაცნობის საიტი იყო. მისი სლოგანი ასე ჟღერდა: „ცხოვრება მოკლეა. გქონდეს რომანი“. 2015 წლის ივლისში ჰაკერებმა საიტი გატეხეს, აგვისტოში კი 36 მილიონი ანგარიშის მონაცემები გამოაქვეყნეს [34]. თითქმის ათი საქართველო. საიტი მომხმარებლებს „სრულ წაშლას“ 19 დოლარად სთავაზობდა. ამერიკის ვაჭრობის ფედერალურმა კომისიამ, FTC-მ, დაადგინა, რომ კომპანია იმ ადამიანების მონაცემებსაც ინახავდა, ვინც ამ წაშლის საფასური გადაიხადა [34]. კანადისა და ავსტრალიის პირადი მონაცემების კომისრებმა იპოვეს, რომ საიტზე უსაფრთხოების ყალბი ნიშანი ეკიდა და პაროლების ნაწილი დაუშიფრავად ინახებოდა [35]. მილიონობით ადამიანმა საიდუმლოში ფული გადაიხადა და საიდუმლო ფულთან ერთად გაიტანეს. ტორონტოს პოლიციამ 2015 წლის 24 აგვისტოს თქვა, რომ გაჟონვას შანტაჟის შემთხვევები და ორი დაუდასტურებელი თვითმკვლელობა მოჰყვა [36]. იმავე დღეს ნიუ-ორლეანში 56 წლის პასტორი და სემინარიის პროფესორი ჯონ გიბსონი გარდაიცვალა, ექვსი დღის შემდეგ, რაც მისი სახელი სიაში გამოჩნდა. მისმა მეუღლემ, კრისტიმ, CNN-ს უთხრა: „დღემდე მჯერა, რომ ყველაფრის გამოსწორება შეიძლებოდა“ [37]. 2016 წლის დეკემბერში კომპანიამ FTC-სა და შტატებთან 1,6 მილიონ დოლარად მორიგდა [34]. IX. საიდან მოვიდა ეს რწმენა თუ საიდუმლოს დაცვა ასეთი სუსტია, საიდან გაჩნდა რწმენა, რომ ის ხელშეუხებელია? აქ პასუხი ერთი არ არის. ისტორიკოსები მინიმუმ სამ წყაროს ასახელებენ, და სამივე დოკუმენტურად ჩანს. პირველი წყარო ჭორია. 1890 წლის 15 დეკემბერს ბოსტონელმა ადვოკატებმა სამუელ უორენმა და ლუის ბრანდაისმა, მომავალმა უზენაესი სასამართლოს მოსამართლემ, ჰარვარდის სამართლის ჟურნალში სტატია დაბეჭდეს: „უფლება პირად ცხოვრებაზე“. აქედან იწყება თანამედროვე იდეა. ისინი წერდნენ: „მყისიერმა ფოტოგრაფიამ და გაზეთების საქმიანობამ პირადი და ოჯახური ცხოვრების წმინდა საზღვრები დაარღვიეს“. და კიდევ: „ჭორი აღარ არის უსაქმურთა და მანკიერთა გასართობი, ის ვაჭრობად იქცა“. სხვა ადგილას კი პირდაპირ წერენ: „ბინძური გემოვნების დასაკმაყოფილებლად სქესობრივი ურთიერთობების დეტალები გაზეთების სვეტებში ვრცელდება“ [38]. ხშირად ჰყვებიან, რომ უორენი ქალიშვილის ქორწილის გაზეთურმა აღწერამ გააბრაზა. ეს მითია: ქალიშვილი მაშინ ექვსი წლის იყო. დოკუმენტური მიზეზი ის არის, რომ პრესა წლების განმავლობაში წერდა უორენის მეუღლის, სენატორის ქალიშვილის, ოჯახის ამბებს, ოჯახური ტრაგედიების ჩათვლით [39]. ჰარვარდის სამართლის ჟურნალში 2016 წელს გამოქვეყნდა კიდევ ერთი ვერსია: უორენს შესაძლოა ძმის, ედვარდის, დაცვაც უნდოდა, რომელიც ჰომოსექსუალი იყო. ავტორი თავად აღნიშნავს, რომ ეს ვარაუდია და „თავსატეხის მნიშვნელოვანი ნაწილები ჯერ კიდევ აკლია“ [39]. მეორე წყარო საწოლია, ამერიკის სასამართლო დარბაზებში. 1965 წელს უზენაესმა სასამართლომ, საქმეში „გრისვოლდი კონექტიკუტის წინააღმდეგ“, გააუქმა შტატის კანონი, რომელიც ცოლ-ქმარს კონტრაცეპტივების გამოყენებას უკრძალავდა. მოსამართლე დუგლასი წერდა: „ნუთუ პოლიციას მივცემთ უფლებას, ცოლ-ქმრის საძინებლის წმინდა საზღვრები გაჩხრიკოს?“ [40]. 1972 წელს ეს უფლება დაუქორწინებლებზეც გავრცელდა, 1973 წელს „როუ უეიდის წინააღმდეგ“ აბორტზე. 1986 წელს სასამართლომ ჰომოსექსუალური კავშირის აკრძალვა კანონიერად სცნო, 2003 წელს კი, საქმეში „ლოურენსი ტეხასის წინააღმდეგ“, ეს გადაწყვეტილება გააუქმა: „შტატს არ შეუძლია მათი არსებობა დაამციროს ან მათი ბედი განკარგოს იმით, რომ მათ პირად სქესობრივ ქცევას დანაშაულად გამოაცხადებს“ [40]. 2022 წელს სასამართლომ „როუ“ გააუქმა. ამერიკული „პირადი ცხოვრების“ სამართლის დიდი ნაწილი მართლაც საძინებელში დაიბადა. მესამე წყარო სახელმწიფოა, რომელიც სიებს ადგენს. ეს ყველაზე მძიმე ამბავია. 1941 წლის იანვარში ოკუპირებულ ნიდერლანდებში გერმანელებმა ყველა ებრაელს რეგისტრაცია დაავალეს. ჰოლანდიას ევროპაში ერთ-ერთი ყველაზე ზუსტი მოსახლეობის რეესტრი და ძნელად გასაყალბებელი პირადობის მოწმობები ჰქონდა. ომს ჰოლანდიელი ებრაელების 25%-ზე ნაკლები გადაურჩა. საფრანგეთში დაიღუპა დაახლოებით მეოთხედი, ბელგიაში 40% [44][45]. ისტორიკოსები ამ სხვაობას რამდენიმე მიზეზით ხსნიან, და ზუსტი რეესტრი მათგან მხოლოდ ერთ-ერთია [45]. 1943 წლის 27 მარტს ჰოლანდიელმა წინააღმდეგობის მებრძოლებმა ამსტერდამის რეესტრის შენობა ააფეთქეს, რომ სიები გაენადგურებინათ. თორმეტი მონაწილე დახვრიტეს. ერთ-ერთმა, ღიად ჰომოსექსუალმა ვილემ არონდეუსმა, სიკვდილის წინ თქვა: „უთხარით ხალხს, რომ ჰომოსექსუალები ლაჩრები არ არიან“ [46]. ნაცისტებს სხვა სიებიც ჰქონდათ. 1934 წლიდან გესტაპო პოლიციისგან ჰომოსექსუალების „ვარდისფერ სიებს“ აგროვებდა, დაახლოებით 100 000 დააპატიმრეს [47]. ომის შემდეგ აღმოსავლეთ გერმანიაში შტაზიმ ეს ხელობა სრულყოფილებამდე მიიყვანა. მისმა არქივმა 111 კილომეტრი შეადგინა, თბილისიდან გორამდე გზაზე გრძელი თარო. 1989 წელს შტაზის 91 000 თანამშრომელი და 189 000 ფარული ინფორმატორი ჰყავდა, ყოველ 90 მოქალაქეზე ერთი [48]. თბილისის ჩვეულებრივ სკოლაში, სადაც 900 მოსწავლეა, ეს ათი ინფორმატორი იქნებოდა.  ამიტომ გაჩნდა ევროპული კანონები. მსოფლიოში პირველი მონაცემთა დაცვის კანონი 1970 წელს გერმანიის მიწა ჰესენმა მიიღო, და ის მხოლოდ სახელმწიფო კომპიუტერებს ეხებოდა [49]. 1983 წელს, მასობრივი პროტესტის შემდეგ, გერმანიის საკონსტიტუციო სასამართლომ აღწერა შეაჩერა და ახალი უფლება გამოაცხადა: „ინფორმაციული თვითგამორკვევა“. მიზეზი ასე ჩამოაყალიბა: საზოგადოება, სადაც მოქალაქემ აღარ იცის, „ვინ რა იცის მასზე, როდის და რა შემთხვევაში“, თავისუფალი ვეღარ იქნება [50]. ამ ხაზიდან მოვიდა ევროპის საბჭოს 1981 წლის კონვენცია და 2018 წლის ევროპული რეგულაცია GDPR. 2023 წელს ირლანდიამ ამ რეგულაციით Meta-ს 1,2 მილიარდი ევრო დააჯარიმა [51], დაახლოებით 3,5 მილიარდი ლარი [41]. ასე რომ, სქესი ამ ისტორიაში მართლაც ყველგან ჩანს: უორენის სტატიაში, ამერიკულ საძინებელში, ნაცისტების „ვარდისფერ სიებში“, Ashley Madison-ის ბაზაში. მაგრამ უფრო ხშირად ის ის არის, რასაც ააშკარავებენ და რისთვისაც სჯიან, ვიდრე ის, რაც კანონი შექმნა. ევროპული კანონის ბირთვი რეესტრის შიშია. X. საქართველო: კანონი, რომელიც ფარული კამერებიდან დაიბადა საქართველოს კონსტიტუციის მე-15 მუხლი იწყება სიტყვებით: „ადამიანის პირადი და ოჯახური ცხოვრება ხელშეუხებელია“ [52]. პერსონალურ მონაცემთა დაცვის კანონი 2011 წლის დეკემბერში მივიღეთ [53]. მაგრამ ეს კანონი ქაღალდზე იმაზე ადრე გაჩნდა, ვიდრე საზოგადოებამ გაიგო, რისგან სჭირდებოდა დაცვა. 2012 წლის 18 სექტემბერს ტელევიზიებმა გლდანის ციხის ვიდეოები აჩვენა: პატიმრების წამება და სექსუალური ძალადობა [54]. 2013 წელს არასამთავრობოებმა გაარკვიეს, რომ შინაგან საქმეთა სამინისტროს მობილური ოპერატორების სერვერებში „შავი ყუთები“ ჰქონდა, რომლებითაც ერთდროულად 21 000 ნომრის მოსმენა შეეძლო [55]. იმავე წლის 5 სექტემბერს სამინისტრომ 144 ფაილი, 181 საათზე მეტი ფარული ვიდეო, გაანადგურა. ჩანაწერები, ძირითადად, სექსუალური ხასიათის იყო. 2007-2012 წლებში ოპოზიციონერები, ჟურნალისტები და აქტივისტები გადაიღეს [56]. 181 საათი შვიდ დღე-ღამეზე მეტია, უწყვეტად. 2016 წლის მარტში YouTube-ზე ოპოზიციის ერთ-ერთი ლიდერის ფარული სექს-ვიდეო გამოჩნდა. მეორე ვიდეო სამ პოლიტიკოსს და ტელეჟურნალისტ ინგა გრიგოლიას ემუქრებოდა: თუ 31 მარტამდე საქმიანობას არ შეწყვეტდნენ, მათაც გამოაქვეყნებდნენ. ვინ დადო ეს ვიდეოები, დღემდე არ დადგენილა [57]. 2021 წლის სექტემბერში გაჟონა ათასობით ფაილი, რომლებიც, სავარაუდოდ, სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურს ეკუთვნოდა: სასულიერო პირებზე, დიპლომატებზე, ჟურნალისტებზე. ერთ საქაღალდეს „მრუშები“ ერქვა. ფაილების ნამდვილობა ოფიციალურად არ დადასტურებულა, თუმცა ბევრმა იქ მოხსენიებულმა საკუთარი საუბრები იცნო [58]. ქართული ისტორია ამ თემის ყველა ძაფს ერთად აჩვენებს. პირად ცხოვრებას აქ ყველაზე ხშირად სახელმწიფო არღვევდა, და ყველაზე ხშირად საწოლის გადაღებით. და ბოლო კურიოზი. 2025 წლის დეკემბერში პარლამენტმა, 78 ხმით ერთის წინააღმდეგ, პერსონალურ მონაცემთა დაცვის სამსახურის გაუქმება გადაწყვიტა, 2026 წლის 2 მარტიდან. მისი ფუნქციები სახელმწიფო აუდიტის სამსახურს გადაეცა. პარლამენტის თავმჯდომარის თქმით, ეს წელიწადში დაახლოებით 20 მილიონ ლარს დაზოგავს [59]. მცველი გააუქმეს. მცველის ხელფასი დაზოგეს. XI. მარაკანა კომპიუტერში შენახული საიდუმლო მარაკანას სავსე სტადიონზე შიშვლად დგომას ჰგავს, იმ იმედით, რომ ვერავინ დაგინახავს. რიო-დე-ჟანეიროს ეს სტადიონი 78 838 ადგილიანია [71]. 2020 წელს გაჟონილი ქართული სია 62 ასეთ სავსე სტადიონს ეყოფოდა.  ზოგი მაინც გულუბრყვილოდ ფიქრობს, რომ „მესამე მხარისთვის გადაცემა“ მხოლოდ სოციალურ ქსელებსა და ინტერნეტ-პლატფორმებს ეხება. თითქოს ელფოსტა, მესინჯერი ან ტელეფონით გადაღებული ფოტო ოთხ კედელს შორის რჩება. არ რჩება. 2018 წელს The Wall Street Journal-მა დაწერა, რომ Gmail-ის მომხმარებლების წერილებს გარე აპლიკაციების კომპანიები კითხულობდნენ, და ზოგჯერ კომპიუტერი კი არა, ცოცხალი ადამიანი. ერთ-ერთი მათგანის, Return Path-ის, თანამშრომლებმა საკუთარი პროგრამის გასაწვრთნელად დაახლოებით 8 000 წერილი წაიკითხეს. ნებართვა მომხმარებლებს თავად ჰქონდათ მიცემული, ერთი დაჭერით, როცა აპს წერილების „წაკითხვის, გაგზავნის, წაშლისა და მართვის“ უფლება მისცეს [68]. ფეისბუქის მესინჯერში პირადი მიმოწერა ნაგულისხმევად დაშიფრული მხოლოდ 2023 წლის დეკემბრიდან გახდა. მანამდე შვიდი წელი დაშიფვრა ცალკე უნდა ჩაგერთო [69]. ტელეფონით გადაღებული ფოტო კი ხშირად წამებში ღრუბელში, სხვის სერვერზე ადის. 2012-2014 წლებში ამერიკელმა რაიან კოლინზმა ყალბი წერილებით, თითქოს Apple-იდან ან Google-იდან, სულ მცირე 50 iCloud-ისა და 72 Gmail-ის ანგარიშზე წვდომა მოიპოვა, ძირითადად ცნობილი ქალების, და ზოგიერთის ტელეფონის სრული ასლი ჩამოტვირთა. 2016 წელს 18 თვე მიუსაჯეს [70]. ფოტოები, რომლებიც ტელეფონში ეგონათ, სინამდვილეში ღრუბელში იყო. მესამე მხარე მხოლოდ სოციალური ქსელი არ არის. ფოსტა, მესინჯერი, ღრუბელი და ტელეფონის ყოველი აპი უკვე მესამე მხარეა. ამ ყველაფრის ფონზე ერთი რამ თითქმის კომიკურია. ადამიანები, ვინც კანონით იცავენ პირად მონაცემებს, იმავე დღეს თავად აქვეყნებენ საკუთარ ცხოვრებას: სად ისვენებენ, რას ჭამენ, ვისთან ერთად არიან. საქართველოს საჯარო რეესტრში უძრავი ქონების ამონაწერს ნებისმიერი ადამიანი ნახულობს, საკადასტრო კოდით. ჩვენი, ჭკუის კოლოფის, ყველა ფასი, წესი და პირობა საიტზე ღიად წერია. ღიაობა ცხოვრებას არ ანგრევს. ცხოვრებას ის ანგრევს, როცა ადამიანი ფიქრობს, რომ მისი საიდუმლო დაცულია, და ამიტომ სიფრთხილეს ივიწყებს. ლუკას სახარებაში წერია: არაფერია დაფარული, რაც არ გამოჩნდება, და არაფერია საიდუმლო, რაც არ გამჟღავნდება და სააშკარაოზე არ გამოვა (ლუკა 8:17) [60]. ორი ათასი წლის შემდეგ ეს წინადადება ტექნიკურ ანგარიშსაც ჰგავს. XII. ბრაუნშვაიგი, 2026 წლის 6 ოქტომბერი კლაუს რადნერი ამ ათი წლის განმავლობაში ყველას უჩიოდა, ვისაც შეეძლო. ავიაკომპანიას, ლუბიცის ექიმებს, ლუბიცის მშობლებს. ყველა სარჩელი წააგო [6]. 2017 წელს დიუსელდორფის პროკურატურამ საქმე დახურა: ცოცხალი დამნაშავე არავინ არის, და არც ერთ ექიმს, მისი თქმით, თვითმკვლელობის რისკი არ დაუნახავს [61]. აშშ-ში, არიზონაში, სადაც ლუბიცი ფრენას სწავლობდა, 81 ოჯახის სარჩელი 2017 წელს უარყვეს: საქმე გერმანიაში უნდა განიხილებოდესო [62]. 2020 წელს ესენის სასამართლომ ნათესავების სარჩელი Lufthansa-ს წინააღმდეგ უარყო, 2021 წელს ჰამის სააპელაციომ ეს დაადასტურა [63]. Lufthansa-მ თითოეულ დაღუპულზე 25 000 ევრო გადაიხადა და თითო ახლო ნათესავზე 10 000 ევრო [10][64]. ეს დაახლოებით 72 900 და 29 200 ლარია [41]. ბოლო საქმე გერმანიის სახელმწიფოს წინააღმდეგ იყო. 30 ნათესავი თითოეულისთვის 110 000 ევრომდე ითხოვდა: სახელმწიფოს უნდა ეკონტროლებინა, ჯანმრთელი იყო თუ არა პილოტი. 2026 წლის აგვისტოში, სხდომის წინ, 71 წლის რადნერმა ჟურნალისტებს უთხრა: „ჩვენს შანსს ერთ პროცენტად ვაფასებ“. და დაამატა: „უბრალოდ გვინდა, პასუხისმგებლები დავასახელოთ და დაისაჯონ“. სხვა მამამ, ენგელბერტ ტეგეტჰოფმა, რომელმაც ქალიშვილი დაკარგა, თქვა: „საქმე ფულში არ არის“ [65]. 2026 წლის 6 ოქტომბერს, ხუთი დღის წინ, ბრაუნშვაიგის მიწის სასამართლომ გადაწყვეტილება გამოაცხადა. ოთხი სიტყვა: „სარჩელი არ დაკმაყოფილდა“. მიზეზი იურიდიულია: ოჯახებს ავიაკომპანიის მიმართ ჰქონდათ მოთხოვნა საერთაშორისო კონვენციით, ამიტომ სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა არ წარმოიშობა. ოჯახების ადვოკატი იულიუს რაიტერი გასაჩივრებას განიხილავს, ვადა ერთი თვეა. მისი სიტყვებით, „2015 წლის ამბის გარკვევა ხვალინდელი დღის დაცვაა“ [66]. ასე დასრულდა ათწლიანი ბრძოლა სასამართლოში: არავინ დაისაჯა, არავინ შეცდა. კანონი, რომელმაც ექიმებს დუმილი უბრძანა, ძალაშია. საიდუმლო ბოლომდე დაცული დარჩა. ეს ერთადერთი საიდუმლოა ამ სტატიაში, რომელიც არავის გაუტეხია. კლაუსი და კარინი ჰაანში ცხოვრობენ, დიუსელდორფის მახლობლად. ყოველ კვირას სასაფლაოზე დადიან [2]. მარიას ბაიროითში არასდროს უმღერია. ფელიქსი ახლა ცამეტი წლის იქნებოდა. აგვისტოში, სასამართლოს წინ, კლაუსმა თქვა ფრაზა, რომელიც გერმანულმა გაზეთმა სათაურად გამოიტანა: „ვერ ვასრულებ“ [67]. ის ფრაზა, რომელიც ამ ათი წლის ყველა სარჩელზე უკეთ ხსნის, რა დარჩა, მან ჯერ კიდევ 2025 წელს თქვა: სიცოცხლის ბოლომდე სხვა ადამიანი ვარ [6]. ჩვენ, მკითხველები, ორ რამეს ვიცით. ჩვენი სახელები, ნომრები და მიმოწერა უკვე ვიღაცის ფაილშია, ბირთვული ბუნკერიდან Signal-ის ჩატამდე. და ერთადერთი საიდუმლო, რომელიც ბოლომდე შეინახეს, 150 ადამიანის სიცოცხლე ღირდა. ერდამ ოპერაში ყველაფერი იცოდა. კითხვა კი ასეთია: თუ საიდუმლოს ვერ ვიცავთ იქ, სადაც გვინდა, რატომ ვიცავთ მას ასე მტკიცედ იქ, სადაც სიცოცხლე სწორედ მის გამჟღავნებაზეა დამოკიდებული? თუ ამ ტექსტმა რაიმე გაგახსენათ და თქვენ ან თქვენს ახლობელს მძიმედ გიძნელდებათ, მარტო ნუ დარჩებით: დაელაპარაკეთ ახლობელს, ექიმს ან ფსიქოლოგს. თუ საფრთხე ახლაა, დარეკეთ 112-ზე. წყაროები 1. საფრანგეთის საავიაციო შემთხვევების გამოძიების ბიურო (BEA), 2016-03, D-AIPX, Germanwings 9525, საბოლოო ანგარიში — https://www.bea.aero/uploads/tx_elydbrapports/BEA2015-0125.en-LR.pdf 2. Kurier, კლაუს რადნერის ოჯახის შესახებ (ჰაანი, ყოველკვირეული ვიზიტი სასაფლაოზე) — https://www.kurier.de/thema/Absturz?offset=180 3. Limelight, 2015-03, „Opera world mourns two singers killed in French plane crash“ — https://limelight-arts.com.au/news/opera-world-mourns-two-singers-killed-in-french-plane-crash/ 4. The Boston Globe, 2015-03-25, „Details of victims of crash of Germanwings flight“ — https://www.bostonglobe.com/news/world/2015/03/25/details-victims-crash-germanwings-flight/al9dqSWrdsOuzp9O0vIL8O/story.html 5. Germanwings Flight 9525 (დაღუპულები ეროვნებით, FAZ-ის მონაცემებით; ჰალტერნის გიმნაზია) — https://en.wikipedia.org/wiki/Germanwings_Flight_9525 6. ZDFheute, 2025-03-23, ათი წელი კატასტროფიდან, კლაუს რადნერის ინტერვიუ — https://www.zdfheute.de/panorama/germanwings-flugzeug-absturz-100.html 7. CBS News, 2015-03-27, „Germanwings co-pilot Andreas Lubitz hid illness“ — https://www.cbsnews.com/news/germanwings-co-pilot-andreas-lubitz-hid-illness-reports-of-depression 8. NBC News, 2015-06-11, „Germanwings crash: doctors felt co-pilot unfit to fly“ — https://www.nbcnews.com/storyline/german-plane-crash/germanwings-plane-crash-doctors-felt-co-pilot-unfit-fly-n373771 9. Deutsches Ärzteblatt, 2016-03-02, მონტგომერი სამედიცინო საიდუმლოს გაუქმების წინააღმდეგ — https://www.aerzteblatt.de/news/germanwings-absturz-montgomery-wehrt-sich-gegen-aufhebung-der-schweigepflicht-af044a03-622a-4b38-a23a-c10d91bb1b83 10. გერმანიის ბუნდესტაგი, 2016-04-13, დოკუმენტი 18/8102 (საავიაციო კანონის ცვლილება) — https://dserver.bundestag.de/btd/18/081/1808102.pdf ; NBC News, 2015-07, კომპენსაციის შეთავაზება — https://www.nbcnews.com/storyline/german-plane-crash/germanwings-victims-families-appalled-compensation-offer-n386286 11. Slate, 2014-04-28, ჯეკ ვაინსტაინის სიტყვები „60 წუთში“ — https://www.slate.com/blogs/future_tense/2014/04/28/huge_floppy_disks_and_other_old_tech_is_common_at_air_force_nuclear_missile.html ; WTVR / CBS, 2014-04-27 — https://www.wtvr.com/2014/04/27/60-minutes-inside-americas-missile-fields 12. Defense News, 2019-10-17, ფლოპი-დისკების შეცვლა — https://www.defensenews.com/air/2019/10/17/the-us-nuclear-forces-dr-strangelove-era-messaging-system-finally-got-rid-of-its-floppy-disks/ 13. The Washington Post, 2010-08-24, უილიამ ლინის სტატია Foreign Affairs-ში (გადაბეჭდვა) — https://seclists.org/isn/2010/Aug/83 14. Reuters / NBC News, 2010-08, Buckshot Yankee — https://www.nbcnews.com/news/amp/wbna43429432 15. ISIS, 2010-12-22, „Did Stuxnet Take Out 1,000 Centrifuges at the Natanz Enrichment Plant?“ — https://isis-online.org/isis-reports/did-stuxnet-take-out-1000-centrifuges-at-the-natanz-enrichment-plant/ 16. Foreign Policy, 2011-03-09, „A loose circuit“ — https://foreignpolicy.com/2011/03/09/a-loose-circuit/ ; KSL / AP — https://www.ksl.com/article/28105313/ 17. Citizen Lab, 2016-08-24, „The Million Dollar Dissident“ — https://citizenlab.ca/2016/08/million-dollar-dissident-iphone-zero-day-nso-group-uae/ 18. Amnesty International, 2018-12-31, აჰმედ მანსურის განაჩენი — https://www.amnesty.org/en/latest/news/2018/12/uae-10-year-prison-sentence-upheld-for-prominent-human-rights-defender-ahmed-mansoor/ 19. Al Jazeera, 2019-10-30, WhatsApp-ის სარჩელი NSO-ს წინააღმდეგ — https://www.aljazeera.com/news/2019/10/whatsapp-sues-israeli-firm-allegedly-helping-hack-phones-191030053808812.html 20. Citizen Lab, 2021-09-13, „FORCEDENTRY“ — https://citizenlab.ca/2021/09/forcedentry-nso-group-imessage-zero-click-exploit-captured-in-the-wild/ 21. Engadget, 2016-09-02 (The New York Times-ის ცნობით), Pegasus-ის ფასები — https://www.engadget.com/2016-09-02-nso-group-encryption-price.html ; Globes — https://en.globes.co.il/en/article-nso-group-charges-650000-to-hack-ten-iphones-report-1001149988 22. The Record, 2025-05-06, ნაფიცი მსაჯულების ვერდიქტი — https://therecord.media/jury-orders-nso-to-pay-meta-168-million-over-whatsapp-hack ; SecurityWeek, 2025-10, თანხის შემცირება — https://www.securityweek.com/nso-ordered-to-stop-hacking-whatsapp-but-damages-cut-to-4-million/ 23. The Atlantic, 2025-03-24, Jeffrey Goldberg, „The Trump Administration Accidentally Texted Me Its War Plans“ (The Boston Globe-ის გადმოცემით) — https://www.bostonglobe.com/2025/03/24/nation/trump-administration-war-plans-the-atlantic-group-chat/ 24. Micah Lee, 2025-05-18, „How the knock-off Signal app used by Trump officials got hacked in 20 minutes“ — https://micahflee.com/how-the-knock-off-signal-app-used-by-trump-officials-got-hacked-in-20-minutes/ ; The Register, 2025-05-05 — https://www.theregister.com/2025/05/05/telemessage_investigating/ 25. NPR, 2025-12-03, პენტაგონის გენერალური ინსპექტორის ანგარიში — https://www.npr.org/2025/12/03/nx-s1-5630519/signalgate-pete-hegseth-inspector-general-report ; DoD OIG — https://www.dodig.mil/reports.html/Article/4348367/ 26. CyberScoop, 2017, ბრედ სმითის ბლოგი და Shadow Brokers — https://cyberscoop.com/white-house-defends-nsa-thanks-microsoft-facebook-countering-north-korean-hackers/ 27. Al Jazeera, 2017-05-14, Europol-ის შეფასება — https://www.aljazeera.com/amp/news/2017/5/14/ransomware-attack-hit-200000-victims-in-150-countries 28. დიდი ბრიტანეთის ეროვნული აუდიტის ოფისი, 2017-10, „Investigation: WannaCry cyber attack and the NHS“ — https://www.nao.org.uk/reports/investigation-wannacry-cyber-attack-and-the-nhs/ 29. Wired, 2018-08, Andy Greenberg, „The Untold Story of NotPetya“ — https://www.wired.com/story/notpetya-cyberattack-ukraine-russia-code-crashed-the-world/ 30. Khaleej Times / Reuters, 2017-10-03, Yahoo-ს 3 მილიარდი ანგარიში — https://www.khaleejtimes.com/business/tech/yahoo-says-all-3-billion-accounts-hacked-in-2013-data-theft 31. აშშ-ის მომხმარებელთა ფინანსური დაცვის ბიურო, 2019-07, Equifax-ის მორიგება — https://www.consumerfinance.gov/about-us/newsroom/cfpb-ftc-states-announce-settlement-with-equifax-over-2017-data-breach 32. The Record, 2024-10, National Public Data-ს გაკოტრება — https://therecord.media/national-public-data-bankruptcy-cyberattack 33. Civil.ge, 2020-03-31, 4,9 მილიონი ჩანაწერის გაჟონვა — https://civil.ge/?p=344717 ; Sophos — https://www.sophos.com/en-us/blog/data-on-almost-every-citizen-of-georgia-posted-on-hacker-forum 34. აშშ-ის ვაჭრობის ფედერალური კომისია (FTC), 2016-12-14, Ashley Madison-ის მორიგება — https://www.ftc.gov/news-events/news/press-releases/2016/12/operators-ashleymadisoncom-settle-ftc-state-charges-resulting-2015-data-breach-exposed-36-million 35. CBC, 2016-08, კანადისა და ავსტრალიის კომისრების დასკვნა — https://www.cbc.ca/1.3732413 36. The Times of Israel / AP, 2015-08-24, ტორონტოს პოლიციის განცხადება — https://www.timesofisrael.com/two-suicides-linked-to-ashley-madison-hack/ 37. Kentucky Today / Baptist Press, ჯონ გიბსონის ოჯახის ინტერვიუ (CNN-ის გადმოცემით) — https://www.kybaptist.org/family-speaks-out-about-professors-suicide/ 38. Samuel D. Warren, Louis D. Brandeis, „The Right to Privacy“, Harvard Law Review, 1890-12-15 — https://www.gutenberg.org/files/37368/37368-h/37368-h.htm 39. Charles E. Colman, „About Ned“, Harvard Law Review Forum, 2016-01-29 — https://harvardlawreview.org/forum/vol-129/about-ned/ ; Amy Gajda, Michigan State Law Review, 2008 — https://papers.ssrn.com/abstract=1026680 40. აშშ-ის უზენაესი სასამართლო: Griswold v. Connecticut (1965) — https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/381/479 ; Lawrence v. Texas (2003) — https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/539/558 ; Dobbs (2022) — https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392 41. საქართველოს ეროვნული ბანკი, ოფიციალური კურსი 2026-10-10: 1 აშშ დოლარი = 2,6005 ლარი, 1 ევრო = 2,9154 ლარი — https://nbg.gov.ge/en/monetary-policy/currency 42. საქსტატი, 2026-03-20, „Gross Domestic Product of Georgia in 2025“ (38,1 მლრდ აშშ დოლარი) — https://geostat.ge/media/77718/Gross-Domestic-Product-of-Georgia-in-2025.pdf 43. საქსტატი, მოსახლეობა — https://www.geostat.ge/en/modules/categories/41/population 44. აშშ-ის ჰოლოკოსტის მემორიალური მუზეუმი, „The Netherlands“ — https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-netherlands 45. Griffioen, Zeller, Zagłada Żydów, 2015 (ნიდერლანდები, საფრანგეთი, ბელგია) — https://www.zagladazydow.pl/index.php/zz/article/view/464 46. Joods Monument, Gerrit van der Veen — https://www.joodsmonument.nl/en/page/229115/gerrit-van-der-veen ; Europeana, Willem Arondéus — https://www.europeana.eu/en/blog/willem-arondeus 47. აშშ-ის ჰოლოკოსტის მემორიალური მუზეუმი, „Persecution of Homosexuals in the Third Reich“ — https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/persecution-of-homosexuals-in-the-third-reich 48. გერმანიის ფედერალური არქივი, შტაზის არქივი — https://www.bundesarchiv.de/en/stasi-records-archive/education/what-was-the-state-security/the-unofficial-collaborators-of-the-mfs/ ; https://bstu.bund.de/en/archives/about-the-archives/ 49. აშშ-ის ჯანდაცვის, განათლებისა და კეთილდღეობის დეპარტამენტის 1973 წლის ანგარიში, დანართი B (ჰესენის კანონი) — https://archive.epic.org/privacy/hew1973report/appenb.htm 50. გერმანიის ფედერალური საკონსტიტუციო სასამართლო, 1983-12-15, აღწერის გადაწყვეტილება — https://www.bundesverfassungsgericht.de/SharedDocs/Entscheidungen/EN/1983/12/rs19831215_1bvr020983en 51. Fieldfisher, 2023-05, Meta-ს 1,2 მილიარდი ევროს ჯარიმა — https://www.fieldfisher.com/en-ie/locations/ireland/ireland-blog/big-tech-gets-big-fine-meta-ireland-fined-record-%e2%82%ac 52. საქართველოს კონსტიტუცია (2018 წლის რედაქცია), მუხლი 15 — https://www.constituteproject.org/constitution/Georgia_2018?lang=en 53. საქართველოს კანონი პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ, 2011-12-28 — https://matsne.gov.ge/en/document/view/1561437 54. Caucasian Knot, 2012-09, გლდანის ციხის ვიდეოები — https://eng.kavkaz-uzel.eu/articles/22269 55. Civil.ge, 2013, კამპანია „ეს შენც გეხება“ და „შავი ყუთები“ — https://civil.ge/?p=186937 56. OCCRP, 2013-09, „Georgian officials shred sex tapes“ — https://www.occrp.org/en/investigation/georgian-officials-shred-sex-tapes ; Caucasian Knot — https://eng.kavkaz-uzel.eu/articles/27156 57. Civil.ge, 2016-03, ფარული ვიდეოები და მუქარა — https://oldwp.civil.ge/?p=125360 ; ecoi.net — https://www.ecoi.net/en/document/1311599.html 58. Eurasianet, 2021-09, სასულიერო პირების ფარული ჩანაწერები — https://eurasianet.org/georgia-flooded-with-leaked-surveillance-recordings-of-clergy ; RSF, 2021-09 — https://rsf.org/en/news/rsf-calls-rapid-results-enquiry-after-journalists-spied-georgia 59. საქართველოს პარლამენტი, 2025-12, პერსონალურ მონაცემთა დაცვის სამსახურის გაუქმება 2026 წლის 2 მარტიდან — https://parliament.ge/en/print/news/antikoruftsiuli-biuro-da-personalur-monatsemta-datsvis-samsakhuri-2026-tslis-2-marts-gaukmdeba ; 1TV — https://1tv.ge/lang/en/news/sao-to-assume-functions-of-personal-data-protection-service-business-ombudsman-to-move-to-economy-ministry/ 60. ლუკას სახარება 8:17 (თანამედროვე ქართული გადმოცემა); ინგლისური ტექსტი — https://www.biblegateway.com/passage/?search=Luke+8%3A17&version=ESV 61. Aero International, 2017-01, დიუსელდორფის პროკურატურამ საქმე დახურა — https://www.aerointernational.de/?p=259189 62. Bloomberg, 2017-03-28, არიზონის სარჩელი უარყოფილია — https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-28/germanwings-lawsuit-tossed-two-years-after-suicide-crash 63. beck-aktuell, 2020-07-02, ესენის სასამართლო — https://www.beck-aktuell.de/heute-im-recht/rechtsprechung/germanwings-absturz-schmerzensgeldklagen-hinterbliebener-abgewiesen-2020-07-02 ; 2021-09-15, ჰამის სააპელაციო — https://www.beck-aktuell.de/heute-im-recht/rechtsprechung/olg-hamm-berufung-erfolglos-kein-schadenersatz-fuer-hinterbliebene-nach-germanwings-absturz-2021-09-15 64. ZDFheute / dpa, 2026-10-06 (გადახდილი კომპენსაცია) — https://www.zdfheute.de/panorama/germanwings-absturz-angehoerige-klage-100.html 65. Volksstimme / dpa, 2026-08-28, „Es geht nicht ums Geld“ — https://www.volksstimme.de/panorama/angehorige-zum-germanwings-prozess-es-geht-nicht-ums-geld-4309160 66. ZDFheute / dpa, 2026-10-06, ბრაუნშვაიგის გადაწყვეტილება — https://www.zdfheute.de/panorama/germanwings-absturz-angehoerige-klage-100.html ; beck-aktuell — https://www.beck-aktuell.de/heute-im-recht/rechtsprechung/germanwings-absturz-schadensersatz-hinterbliebene-2026-10-06 67. Neue Westfälische, 2026-08-27, „Ich kann nicht abschließen“ — https://www.nw.de/nachrichten/panorama/24404508_Hinterbliebene-der-Germanwings-Katastrophe-zweifeln-an-Justiz-Ich-kann-nicht-abschliessen.html 68. IAPP, 2018-07, The Wall Street Journal-ის გამოძიება: „Software developers scan, read messages from Gmail users“ — https://iapp.org/news/a/software-developers-scan-read-messages-from-gmail-users/ 69. Help Net Security, 2023-12-08, „Meta introduces default end-to-end encryption for Messenger and Facebook“ — https://www.helpnetsecurity.com/2023/12/08/messenger-facebook-e2ee/ 70. აშშ-ის იუსტიციის დეპარტამენტი, 2016-10, „Lancaster County man sentenced to 18 months in federal prison for hacking Apple and Google e-mail accounts“ — https://www.justice.gov/usao-mdpa/pr/lancaster-county-man-sentenced-18-months-federal-prison-hacking-apple-and-google-e-mail 71. Stadium Guide, Estádio do Maracanã (78 838 ადგილი) — https://stadiumguide.com/maracana/ 72. ფოტოები: Wikimedia Commons — Minuteman III Launch Control (საჯარო საკუთრება) https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Minuteman_III_Launch_Control.JPG ; GAO-16-468, 8-Inch Floppy Disk (საჯარო საკუთრება) https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Figure_6-_Example_of_an_8-Inch_Floppy_Disk_(26765455903).jpg ; Stasi-Unterlagen-Archiv Erfurt (CC0) https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Stasi-Unterlagen-Archiv_Erfurt.jpg ; Estádio do Maracanã panorama (საჯარო საკუთრება) https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Est%C3%A1dio_do_Maracan%C3%A3_-_panorama.jpg

დაწერე

წერ როგორც სახელის შეცვლა