„ფულს არ მომცემენ, მათი ორი ათასი დოლარი მმართებს“. ეს სიტყვები ჯარად მეჯვიკმა დედას 2019 წელს, ერთ საღამოს უთხრა. იმ ღამეს ის სახლში აღარ დაბრუნებულა [1]. ჯარადი 22 წლის იყო. დედა, კეტლინ მეჯვიკი, მერე იხსენებდა, რომ ხალხში უშიშრად ეხვეოდა და სიყვარულს არ მალავდა. „ხალხი ყოველთვის მიქებდა მის ზრდილობას“ [1]. კარგად წერდა. ცოტა ხნის წინ უსახლკაროდ დარჩენილი იყო, შეყვარებულს დაშორდა და ფსიქიკური ავადმყოფობა უმძიმდებოდა [2]. სამსახური არ ჰქონდა და უმუშევრობის დახმარება ითხოვა. განაცხადს ჯარადმა შემთხვევით არასწორი საბუთი დაურთო. დახმარებაზე უარი უთხრეს. სამაგიეროდ უთხრეს, რომ წინა წლებში მიღებული დახმარებისთვის სახელმწიფოს ვალი ჰქონდა, ორ ათას დოლარზე ცოტა ნაკლები [1][2]. მარტოხელა უმუშევარი მაშინ ავსტრალიაში დღეში 40 დოლარზე ნაკლებს იღებდა [9]. ჯარადისთვის ეს ვალი ორმოცდაათი დღის საარსებო იყო, დღევანდელი კურსით დაახლოებით 3 600 ლარი [16]. „ძალიან აღელვებული იყო“, თქვა დედამ. „ძლივს დავაწყნარე“ [1]. ჯარადი სახელმწიფო სააგენტოსთან, Centrelink-თან უშედეგო ზარის შემდეგ სახლიდან გავიდა. Centrelink ავსტრალიაში დახმარებებს გასცემს და ვალებსაც ის ითხოვს. დაბადების დღემდე, 23 წლის შესრულებამდე, ჯარადს რამდენიმე კვირა აკლდა [2].  ჯარადი მარტო არ იყო. 2016 წლიდან ავსტრალიის მთავრობამ დახმარებების ვალების ძებნა კომპიუტერს გადასცა. ხალხმა ამ სისტემას „რობოვალი“ შეარქვა, ინგლისურად Robodebt [3][4]. იდეა მარტივი ჩანდა. საგადასახადო სამსახურმა იცის, ვინ რამდენი გამოიმუშავა მთელ წელიწადში. დახმარების მიმღები კი შემოსავალს ორ კვირაში ერთხელ აცხადებს. კომპიუტერი წლიურ შემოსავალს 26 თანაბარ ნაწილად ყოფდა, თითქოს ადამიანი ყოველ ორ კვირაში ზუსტად ერთსა და იმავეს გამოიმუშავებდა [4][5]. თუ ეს „საშუალო“ განაცხადებულს არ ემთხვეოდა, სხვაობა ვალად იწერებოდა. წარმოიდგინეთ სტუდენტი, რომელიც ზაფხულში სამ თვეს მუშაობს, მერე კი სწავლობს და შემოსავალი არ აქვს. რეალურად ის მხოლოდ იმ თვეებში ითხოვდა დახმარებას, როცა ერთი ცენტიც არ ჰქონდა. კომპიუტერი კი მის ზაფხულის ხელფასს მთელ წელიწადზე „გადაანაწილებდა“ და დაასკვნიდა, რომ ის სწავლის თვეებშიც მუშაობდა და ამას მალავდა. ასეთ ადამიანს წლების წინანდელი ხელფასის ფურცლებით უნდა დაემტკიცებინა, რომ არაფერი ემართა. თუ ვერ დაამტკიცებდა, ვალი რჩებოდა [4]. ადრე მსგავს შეუსაბამობებს ადამიანები ამოწმებდნენ, წელიწადში დაახლოებით 20 ათასს. კომპიუტერმა 2016–2017 წელს თითქმის 800 ათასი „ვალის ჩარევა“ გააკეთა, ორმოცჯერ მეტი [5]. თითქოს სოფლის ამბულატორიას, რომელიც დღეში 55 პაციენტს იღებდა, ერთ დილას დღეში 2 200 პაციენტი მიადგეს, ექიმი კი ისევ ერთი დარჩეს. ოღონდ აქ ექიმი აღარც იყო.  სამეფო კომისიამ (ავსტრალიაში ყველაზე მაღალი რანგის საჯარო გამოძიება) მერე დაითვალა: სისტემამ დაახლოებით 433 ათას ადამიანს სულ ცოტა 1,763 მილიარდი დოლარის ვალი დაუწერა [3]. ეს საქართველოს ყოველი მერვე-მეცხრე მცხოვრებია, ან თითქმის ორი მესამედი იმდენისა, რამდენიც დღეს ჩვენთან საარსებო შემწეობას იღებს [13]. რატომ დასჭირდა ეს ყველაფერი მთავრობას? ფულის გამო. 2015–2016 წლის ბიუჯეტში დაპირდნენ, რომ „თაღლითობის აღკვეთა და ვალების ამოღება“ ხუთ წელიწადში 1,7 მილიარდ დოლარს დაზოგავდა [5]. ვალების ამოსაღებად კერძო კომპანიებიც აიყვანეს. მათ თითქმის 300 ათასი ვალის დევნაში ჯამში 11,6 მილიონი დოლარი აიღეს [7]. ერთ ვალზე დაახლოებით 39 დოლარი, 70 ლარი, ერთი კარგი სადილის ფასი. კომისიამ დაწერა, რომ ეს კომპანიები ადამიანების „მოსაბეზრებლად“ დაიქირავეს და ისინი სასამართლოთი იმუქრებოდნენ [7]. ერთ-ერთი, ვისაც მათი ზარები და წერილები მისდევდა, ახალგაზრდა რის კაუცო იყო. 2017 წლის 26 იანვარს, ავსტრალიის ეროვნულ დღესასწაულზე, ის გარდაიცვალა. მანამდე დაახლოებით ათი კვირა ვალების ამომღები კომპანია 17 ათასი დოლარის ვალს სთხოვდა. მერე ეს ვალი შეამცირეს. ნულამდე [7][8]. და ყველაფერი ეს ხდებოდა, თუმცა ბევრმა იცოდა. კომისიამ დაადგინა, რომ სოციალური სამინისტრო ჯერ კიდევ სისტემის ამოქმედებამდე გააფრთხილეს: ეს უკანონოა [3]. ტარენ პრესტონი, სააგენტოს სოციალური მუშაკი, უფროსებს თავიდანვე უყვებოდა, როგორ ტანჯავდა ვალების ეს გამოთვლა ხალხს. მის სიტყვებს უარყოფდნენ [2].  2019 წლის ნოემბერში სისტემა სასამართლოში დაეცა. ქალი, სახელად დეანა ამატო, დაობდა, რომ საშუალოს მიხედვით დათვლილი ვალი უკანონოა. მთავრობამ სასამართლოში ეს აღიარა. სასამართლოს დადგენილებაში ეწერა, რომ არანაირი საბუთი არ ადასტურებდა, თითქოს წლიური შემოსავალი ყოველ ორ კვირაში თანაბრად შემოდიოდა [4]. ერთმა გაყოფამ, რომელსაც სამი წელი არავინ ამოწმებდა, ვერ გაუძლო ერთ კითხვას: საიდან იცით? 2021 წლის ივნისში ფედერალურმა სასამართლომ დაამტკიცა მორიგება: 112 მილიონი დოლარი კომპენსაცია, 720 მილიონის დაბრუნება და 400 მილიონი ვალის ჩამოწერა. მოსამართლე ბერნარდ მერფიმ ეს „სამარცხვინო თავი“ უწოდა ქვეყნის სოციალური სისტემის ისტორიაში [6]. კეტლინ მეჯვიკი ამ დროს პასუხებს ეძებდა. ინფორმაციის მოთხოვნები აგზავნა. წერილი მისწერა პრემიერ-მინისტრ სკოტ მორისონს და სახელმწიფო სერვისების მინისტრ სტიუარტ რობერტს. პასუხი არც ერთმა არ გასცა. „სამძიმარიც კი არ უთქვამთ“, თქვა მან მოგვიანებით [1]. ბოლოს ჟურნალისტს დაუკავშირდა, რადგან, მისივე სიტყვებით, „არავინ უსმენდა“ [2]. 2023 წლის 10 მარტს ის სამეფო კომისიაში წარდგა, საჯარო მოსმენების ბოლო დღეს. „მჭირდებოდა, ვინმეს მოესმინა ჩემთვის, რომ ეს სხვას აღარ დამართნოდა“, თქვა მან [2]. 7 ივლისს კომისიის მოხსენება გამოვიდა, თითქმის ათასი გვერდი. ერთი წინადადება მთელ ქვეყანას მოედო: „რობოვალი“ იყო „უხეში და სასტიკი მექანიზმი, არც სამართლიანი, არც კანონიერი“, რომელმაც ბევრი ადამიანი კრიმინალად აგრძნობინა [3]. მერე ფულის ანგარიში დაიწყო. 2026 წლის 23 ივნისს ფედერალური სასამართლოს მოსამართლემ ჯონათან ბიჩმა ავსტრალიის ისტორიაში ყველაზე დიდი ჯგუფური სარჩელის მორიგება დაამტკიცა: 548,5 მილიონი დოლარი, აქედან 475 მილიონი კომპენსაცია დაახლოებით 125 ათასი დარეგისტრირებული დაზარალებულისთვის [11]. ყველა სარჩელის ჯამში სისტემამ სახელმწიფოს 2,4 მილიარდ დოლარზე მეტი დაუჯდა [11]. დაზოგვის ნაცვლად. გეგმით ხაზინა 1,7 მილიარდით უნდა გამდიდრებულიყო, საბოლოოდ კი 2,4 მილიარდზე მეტი დაკარგა. ეს 4,3 მილიარდ ლარზე მეტია [16], თითქოს საქართველოს ყოველ მცხოვრებს, ჩვილიდან მოხუცამდე, თითქმის 1 200 ლარი დაეკარგოს [13].  ვინ აგო პასუხი? 2026 წლის მარტში ავსტრალიის ანტიკორუფციულმა კომისიამ თავისი დასკვნა გამოაქვეყნა. ექვსი თანამდებობის პირიდან, რომლებიც სამეფო კომისიამ გადასცა, ორი, ყოფილი მაღალჩინოსნები მარკ უიტნელი და სერენა უილსონი, „სერიოზულ კორუფციულ ქმედებაში“ ცნო. სისხლის სამართლის საქმე მაინც არ აღიძრა: „საკმარისი დასაშვები მტკიცებულება“ არ აღმოჩნდა. ყოფილი პრემიერ-მინისტრი მორისონი და ადამიანური სერვისების დეპარტამენტის ყოფილი ხელმძღვანელი კეტრინ კემპბელი კორუფციაში არ ცნეს [10]. ავსტრალია მარტო არ არის. ნიდერლანდებში საგადასახადო სამსახური ბავშვის მოვლის დახმარებაზე ათიათასობით მშობელს თაღლითობაში უსამართლოდ სდებდა ბრალს, და რისკის შეფასებისას ორმაგ მოქალაქეობასაც ითვალისწინებდა. 2021 წლის იანვარში ამის გამო მთელი მთავრობა გადადგა [12]. სტატისტიკის სამსახურის მონაცემით, დაზარალებული ოჯახების ათასზე მეტი ბავშვი სახელმწიფო მზრუნველობაში აღმოჩნდა, თუმცა რამდენად პირდაპირ ამ ბრალდებების გამო, უცნობია [14].  და აი, ყველაზე უცნაური. „რობოვალი“ ხელოვნური ინტელექტი არც კი იყო. ეს იყო ერთი გაყოფა, 26-ზე. დღეს კი სახელმწიფოები დახმარებების შესამოწმებლად ნამდვილ თვითსწავლად სისტემებს ნერგავენ. 2024 წლის დეკემბერში The Guardian-მა ბრიტანეთის შრომისა და პენსიების სამინისტროს შიდა დოკუმენტი გამოაქვეყნა: სისტემა, რომელიც დახმარების განაცხადებს თაღლითობაზე ამოწმებს, გარკვეული ასაკის, შეზღუდული შესაძლებლობის, ოჯახური მდგომარეობისა და მოქალაქეობის ადამიანებს სხვებზე ხშირად არჩევდა შესამოწმებლად [15]. სამეფო კომისიამ ავსტრალიას ურჩია, კანონით დაეწესებინა: თუ გადაწყვეტილებას კომპიუტერი იღებს, ადამიანს უნდა შეეძლოს მისი გასაჩივრება, და სისტემის წესები დამოუკიდებელ ექსპერტებს უნდა ეჩვენოს [3][17]. 2026 წელს დამოუკიდებელმა დეპუტატმა ქეით ჩეინიმ ამის კანონპროექტი შეიტანა და თქვა, რომ მთავრობას ეს რეკომენდაციები ჯერ არ შეუსრულებია [17]. საქართველოშიც ფორმულა წყვეტს, ვინ მიიღებს დახმარებას. 2024 წლის აგვისტოში საარსებო შემწეობას 680 833 ადამიანი იღებდა, მოსახლეობის 18 პროცენტზე მეტი [13]. ოჯახს ქულა ენიჭება, რომელიც შემოსავალს პირდაპირ კი არ ზომავს, არამედ მოხმარებით, ოჯახის შემადგენლობით, საცხოვრებელი ადგილით და სხვა ნიშნებით „ითვლის“ [13][18]. ფორმულა თავისთავად ცუდი არ არის. მსოფლიო ბანკის შეფასებით, ახალმა ფორმულამ ყველაზე ღარიბების მოცვა უნდა გაზარდოს [18]. კითხვა სხვაა: როცა ფორმულა ცდება, რამდენ დღეს, რამდენ ზარს და რამდენ ძალას სჭირდება ადამიანს, რომ ეს დაამტკიცოს? ივნისში, როცა მოსამართლე ბიჩმა მორიგება დაამტკიცა, ორ დედას ცალკე გადაუხადა მადლობა: ჯენი მილერს, რის კაუცოს დედას, და კეტ მეჯვიკს. თანამდებობის პირებს კი „ჩაკეტილები და მოწყვეტილები“ უწოდა [11]. კეტლინ მეჯვიკი ოთხი წელი ითხოვდა ერთ რამეს: ვინმეს მოესმინა. კომისიაში მან თქვა, რომ მოსმენებს ადევნებდა თვალს და ნაწილ-ნაწილ აწყობდა, რამდენად უკანონო იყო სისტემა, რომელმაც მის შვილს ფული მოსთხოვა. „ვგრძნობ, რომ ბოლოს და ბოლოს შევძლებ, ჩემი შვილი ვიგლოვო, ამ დაბნეულობის გარეშე“, თქვა მან [1]. ჯარადის ვალი ორი ათასი დოლარი იყო. სახელმწიფოს მისი ამოღება იმაზე ბევრად ძვირი დაუჯდა, ვიდრე ოდესმე ელოდა. დედამ კი ის თქვა, რასაც ვერცერთი ფორმულა ვერ დათვლის: „ყოველთვის მჯეროდა, რომ მას აქ უნდა ყოფილიყო“ [2]. როცა მანქანა კვირაში ათასობით ადამიანს წერილს უგზავნის, ვინ კითხულობს იმ ერთს, ვინც პასუხს ვეღარ დაწერს? თუ ეს ტექსტი რაიმე გაგახსენა და თქვენ ან თქვენს ახლობელს მძიმედ გიძნელდებათ, ნუ დარჩებით მარტო: დაელაპარაკეთ ახლობელს, ექიმს ან ფსიქოლოგს. თუ საფრთხე ახლაა, დარეკეთ 112-ზე. წყაროები 1. Region Canberra, 2023-03-13, Chris Johnson, „Royal commission's last day hears more harrowing victim testimony“ (კეტლინ მეჯვიკის ჩვენება, 2023-03-10) — https://region.com.au/royal-commissions-last-day-hears-more-harrowing-victim-testimony/642965/ 2. SBS News, 2023-03-10, „'He was meant to be here': Grieving mother shares 'excruciating' robodebt experience with royal commission“ — https://www.sbs.com.au/news/article/he-was-meant-to-be-here-grieving-mother-shares-excruciating-robodebt-experience-with-royal-commission/zxgv8x1ob 3. Royal Commission into the Robodebt Scheme, საბოლოო მოხსენება, 2023-07-07 — https://robodebt.royalcommission.gov.au/publications/report ; ავსტრალიის პრემიერ-მინისტრის განცხადება მოხსენებაზე — https://pm.gov.au/media/final-report-royal-commission-robodebt-scheme 4. Victoria Legal Aid, „An in-depth look at our robo-debt test case“ (Amato v Commonwealth, 2019 წლის ნოემბერი) — https://www.legalaid.vic.gov.au/depth-look-our-robo-debt-test-case 5. The Conversation, 2020-11-17, Peter Whiteford (ავსტრალიის ეროვნული უნივერსიტეტი), „Robodebt was a policy fiasco with a human cost we have yet to fully appreciate“ — https://theconversation.com/robodebt-was-a-policy-fiasco-with-a-human-cost-we-have-yet-to-fully-appreciate-150169 6. InDaily (AAP), 2021-06-11, „Judge blasts 'shameful' Centrelink robodebt, approves $1.2b settlement“ — https://indaily.com.au/news/2021/06/11/judge-blasts-shameful-centrelink-robodebt-approves-1-2b-settlement/ 7. The New Daily, 2023-07-11, ვალების ამომღები კომპანიები „რობოვალის“ სკანდალში — https://www.thenewdaily.com.au/news/politics/2023/07/11/debt-collectors-robodebt-scandal 8. SBS, „'Enough anger to keep going': A mother speaks out about the tragic effects of robodebt“ (ჯენი მილერი და რის კაუცო) — https://sbs.com.au/whats-on/article/mother-speaks-out-tragic-effects-of-robodebt/p0nng10z3 9. Inside Story, 2019, „Is Newstart really the pacesetter Scott Morrison says it is?“ (დახმარება 555,70 დოლარი ორ კვირაში, დღეში 40 დოლარზე ნაკლები) — https://insidestory.org.au/is-newstart-the-pace-setter-scott-morrison-says-it-is/ 10. ABC News, 2026-03-11, „NACC Robodebt investigation finds two people engaged in serious corrupt conduct“ — https://www.abc.net.au/news/2026-03-11/anti-corruption-investigation-into-robodebt-findings/106440278 11. AAP, 2026-06-23, „Australia's biggest class action settlement approved“ — https://aapnews.aap.com.au/news/australia-s-biggest-class-action-settlement-approved 12. Reuters, 2021-01-15, „Dutch government resigns over child benefits scandal“ — https://www.reuters.com/article/us-netherlands-politics-resignation-idUSKBN29K1IO 13. სოციალური სამართლიანობის ცენტრი, 2024-08-30, მარიამ ჯანიაშვილი, „მიზნობრივი სოციალური დახმარების სისტემაზე წვდომა და სიღარიბეში მცხოვრები ადამიანების უფლებების დაცვის მექანიზმები“ (680 833 მიმღები, მოსახლეობის 18,43%) — https://socialjustice.org.ge/en/products/saarsebo-shemtseobis-sistemaze-tsvdoma-da-sigharibeshi-mtskhovrebi-adamianebis-uflebis-datsvis-mekanizmebi 14. DutchNews.nl, 2021-10, „Over 1,100 children of childcare benefit victims taken into care“ (ნიდერლანდების სტატისტიკის სამსახურის, CBS-ის მონაცემებით) — https://dutchnews.nl/2021/10/over-1100-children-of-childcare-benefit-victims-taken-into-care 15. The Guardian, 2024-12-06, Robert Booth, „Revealed: bias found in AI system used to detect UK benefits fraud“ — https://www.theguardian.com/society/2024/dec/06/revealed-bias-found-in-ai-system-used-to-detect-uk-benefits 16. საქართველოს ეროვნული ბანკი, ოფიციალური კურსი 2026-10-14: 1 ავსტრალიური დოლარი = 1,8122 ლარი — https://nbg.gov.ge/en/monetary-policy/currency 17. ავსტრალიის პარლამენტის ბიბლიოთეკა, 2023-07, „Robodebt Royal Commission: Recommended legislative actions“ — https://aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/FlagPost/2023/July/Robodebt-RC-legislative-recommendations ; Medical Republic, „No more Robodebt: new push for guardrails on government algorithms“ (ქეით ჩეინის კანონპროექტი, 2026) — https://medicalrepublic.com.au/no-more-robodebt-new-push-for-guardrails-on-government-algorithms/128891 18. მსოფლიო ბანკი, 2020, Honorati, Sormani, Carraro, „Assessing the Targeting System in Georgia: Proposed Reform Options“ — https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/5c39adaf-5435-539a-b692-873668493d60 19. ფოტოები, Wikimedia Commons: Centrelink, ბერნი — https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Centrelink-entrance-Burnie-20160802-001.jpg ; Centrelink, ინალუ — https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Centrelink_Innaloo,_Western_Australia.jpg ; რიდერზალი — https://commons.wikimedia.org/wiki/File:2015.03.03.185051_Ridderzaal_Binnenhof_Den_Haag_NL.jpg
სხვა ამბავი გაქვს? ✍️ გახსენი ახალი თემა
დაძახება რეგისტრირებულ მომხმარებელს შეუძლია — პასუხს შენივე ბალანსიდან იხდი, ისე, როგორც ჩატში.
აქვე დაბრუნდები — დაწერილი ტექსტი ველში დაგხვდება.