1795 წლის სექტემბერში სამოცდათოთხმეტი წლის ერეკლე მეორე მფარველს ელოდა, რომელსაც ქაღალდზე დადებული ფიცი ჰქონდა. ფიცი თორმეტი წლის წინ დაიდო. 1783 წლის 24 ივლისს ჩრდილო კავკასიის ციხე-სიმაგრე გეორგიევსკში ქართლ-კახეთის სამეფომ და რუსეთის იმპერიამ ტრაქტატი დადეს. ერეკლემ უარი თქვა, სხვა ქვეყნებს თავისით დალაპარაკებოდა: ყველა მოლაპარაკება რუსეთის სასაზღვრო უფროსის თანხმობით უნდა ყოფილიყო. სამაგიეროდ, ტრაქტატის მეექვსე მუხლი წერდა: რუსეთი ქართლ-კახეთის მტრებს საკუთარ მტრებად ჩათვლიდა. ერეკლეს და მის შთამომავლებს ტახტი სამუდამოდ უნდა შენარჩუნებოდათ. ცალკე მუხლით, სამეფოში ორი ბატალიონი და ოთხი ზარბაზანი უნდა მდგარიყო. ბატალიონები 1784 წელს მოვიდნენ. 1787 წელს რუსეთს თურქეთთან ომი დაეწყო და ისინი წაიყვანა. ენციკლოპედია „ირანიკა“ ამას ასე აღწერს: რუსულმა ჯარმა ქართლ-კახეთი დატოვა და ერეკლე სპარსეთის პირისპირ მარტო დარჩა. 1795 წელს ირანის მმართველმა აღა-მაჰმად-ხანმა ერეკლეს ულტიმატუმი გაუგზავნა: რუსეთზე ხელი აიღე, ჩვენი ქვეშევრდომობა აღიარე და ტახტზე დაგტოვებ. ერეკლემ უარი თქვა. ფიცი ფიცი იყო. სამაგიეროდ პეტერბურგს მიწერა და სამი ათასი ჯარისკაცი მაინც სთხოვა. რუსმა გენერალმა გუდოვიჩმა ურჩია, „ხარჯსა და აურზაურს“ მორიდებოდა. 11 სექტემბერს თბილისის კარიბჭესთან, კრწანისის ველზე, ოცდათხუთმეტი ათასი სპარსელი ჯარისკაცი იდგა. ერეკლეს, სხვადასხვა შეფასებით, სამიდან ხუთ ათასამდე ჰყავდა, მათ შორის იმერეთიდან მოსული მეომრები. ერთზე შვიდი მაინც, თითქოს ერთი სოფლის ბიჭებს მთელი ქალაქი დაესხა თავს. არაგვის ხეობიდან ჩამოსული სამასი მთიელი ბოლომდე იდგა. ჩვენ მათ სამას არაგველს ვეძახით. მოხუცი მეფე ბრძოლის ცეცხლიდან შვილიშვილმა, იოანე ბატონიშვილმა, გამოიყვანა. ქალაქი დაიწვა. კემბრიჯის ირანის ისტორიაში შემონახულია თვითმხილველის სიტყვები: გზა, რომელსაც მივუყვებოდი, თითქოს გვამებით იყო მოკირწყლული, ქალაქი თითქმის მთლიანად დაიწვა და ისევ ბოლავდა. „ირანიკას“ მიხედვით, სულ მცირე თხუთმეტი ათასი ადამიანი ტყვედ წაასხეს. ომამდე თბილისში დაახლოებით ოცი ათასი ცხოვრობდა. ტყვეები მარტო ქალაქიდან არ იყვნენ, მაგრამ რიცხვი ქალაქის მოსახლეობის სამ მეოთხედს უტოლდება. რუსეთმა ჯარი ერთი წლის შემდეგ დაძრა, როცა უკვე გვიანი იყო. ეკატერინე მეორემ 1796 წლის გაზაფხულზე სპარსეთის წინააღმდეგ ლაშქრობა დაიწყო. იმავე წლის ნოემბერში ის გარდაიცვალა და მისმა შვილმა, პავლე პირველმა, ჯარი უკან გაიწვია. ერეკლე 1798 წლის იანვარში თელავში გარდაიცვალა. „ირანიკა“ წერს, რომ ის სიკვდილამდე დარწმუნებული იყო: ქვეყანას მხოლოდ რუსეთის მფარველობა გადაარჩენდა. სამი წლის შემდეგ მფარველმა სამეფო გააუქმა. 1801 წლის სექტემბერში ალექსანდრე პირველის მანიფესტმა ბაგრატიონების მეფობა დაასრულა, თუმცა ტრაქტატი მათ ტახტს სამუდამოდ პირდებოდა. მანიფესტში ეწერა: „არა ძალის მოსამატებლად, არა სარგებლისთვის“ ვიღებთ ჩვენს თავზე საქართველოს მართვის ტვირთს. იდეა, რომელიც კლავს ერეკლე არც სულელი იყო და არც მოღალატე: ორ იმპერიას შორის მოქცეულ მეფეს ცოტა არჩევანი ჰქონდა. ეს სტატია იდეაზეა, რომელმაც მის შემდეგაც იცოცხლა: „პატარა ვართ, ამიტომ მარტო ვერ გადავრჩებით, ამიტომ პატრონი გვჭირდება“. კაცობრიობის დიდ მკვლელებად ჩვეულებრივ ომს, შიმშილს და ეპიდემიას ვასახელებთ. მაგრამ ომს ხშირად წინ იდეა უსწრებს, რომელმაც იცის, როგორი უნდა იყოს სამყარო. გაურკვევლობის შიშით ადამიანი წესრიგს იგონებს, და ეს ჯანსაღია. საშიში მაშინ ხდება, როცა წესრიგი იდეად იქცევა და რეალური ადამიანი მასში აღარ ეტევა. თუ იდეა სრულყოფილია, შეცდომა მხოლოდ ადამიანი შეიძლება იყოს. ამ იდეას ისტორიაში სამი ნაბიჯი აქვს. პირველი: „სხვები დავიპყროთ“. მეორე: „მარტო ჩვენ ვიყოთ“. ნაცისტურმა გერმანიამ ორივე გაიარა და ექვსი მილიონი ებრაელი მოკლა. კამბოჯაში წითელმა ქმერებმა სრულყოფილი, ფულისა და ქალაქის გარეშე მცხოვრები თანასწორი სოფლის აშენება მოინდომეს. ოთხ წელში იელის უნივერსიტეტის შეფასებით დაახლოებით 1.7 მილიონი ადამიანი დაიღუპა, ქვეყნის ყოველი მეხუთე მცხოვრები. მესამე ნაბიჯი უფრო ჩუმია. ის ხალხის სახელით მოდის და ბოროტად არ გამოიყურება. ქანქარა 2022 წლის თებერვალში სატვირთო მანქანების მძღოლებმა, ვაქცინაციის ვალდებულების წინააღმდეგ, კანადის დედაქალაქი გადაკეტეს. ჯასტინ ტრიუდოს მთავრობამ ისტორიაში პირველად საგანგებო კანონი ამოქმედა. პროტესტის მონაწილეებსა და მხარდამჭერებს 257 საბანკო ანგარიში გაუყინეს. 2024 წლის იანვარში ფედერალურმა სასამართლომ ეს უკანონოდ ცნო: ქვეყანაში საგანგებო მდგომარეობა არ ყოფილა, ხოლო დაირღვა სიტყვის თავისუფლება და უკანონო ჩხრეკისგან დაცვის უფლება. 2026 წლის იანვარში სააპელაციომ ეს ერთხმად დაადასტურა. ზემოდან თავსმოხვეული წესრიგი აქ ლიბერალური ფერით მოვიდა, იმ სახელმწიფოსგან, რომელიც თავს თავისუფლების დამცველად თვლის. და ქანქარა მეორე მხარეს გადაიხარა. ამერიკელმა და ბრიტანელმა პოლიტოლოგებმა, პიპა ნორისმა და რონალდ ინგლჰარტმა, 2019 წელს კემბრიჯში გამოსცეს წიგნი „კულტურული უკუქცევა“. მათი დასკვნით, დასავლეთში ღირებულებები ძალიან სწრაფად შეიცვალა: ოჯახზე, სქესზე, მიგრაციაზე. ხალხის ნაწილმა იგრძნო, რომ საკუთარ ქვეყანაში უცხო ხდებოდა, და ამ შიშმა ხმები ტრამპსა და ევროპულ ულტრამემარჯვენეებს მისცა. 2024 წელს ტრამპი ხელახლა აირჩიეს. გერმანიაში „ალტერნატივა გერმანიისთვის“ 2025 წელს 20.8%-ით მეორე ადგილზე გავიდა, ოთხი წლით ადრე 10.4% ჰქონდა. ევროპარლამენტის ყოველი მეოთხე ადგილი ახლა ეროვნულ-კონსერვატიულ და ულტრამემარჯვენე ფრაქციებს უჭირავთ. ეს ახსნა სადავოა და ერთადერთი არ არის: ეკონომისტებმა აჩვენეს, რომ იმ ამერიკულმა ოლქებმა, სადაც ჩინურმა იმპორტმა ქარხნები დახურა, ტრამპს მეტი ხმა მისცა. მაგრამ მექანიზმი ჩანს: ერთ აკვიატებულ წესრიგს ხალხი მეორე აკვიატებული წესრიგით პასუხობს. ჩვენი ქანქარა საქართველოში ქანქარა ერთ ღერძზე ქანაობს. 2024 წლის 29 აპრილს ბიძინა ივანიშვილმა ხელისუფლების მიტინგზე თქვა, რომ ყველა მნიშვნელოვან გადაწყვეტილებას „გლობალური ომის პარტია“ იღებს, რომელსაც ნატოსა და ევროკავშირზე გადამწყვეტი გავლენა აქვს. 2025 წლის ივლისში პრემიერმა ირაკლი კობახიძემ დაამატა: „ტრამპმა ღრმა სახელმწიფო უნდა გაანადგუროს, თორემ ის ამერიკასაც და ევროპასაც გაანადგურებს“. უხილავი მტრისგან დაცვას ხელისუფლება ამერიკის პრეზიდენტისგან ელის. მეორე მხარე პასუხობს: პრეზიდენტმა სალომე ზურაბიშვილმა 2024 წლის არჩევნები „რუსული სპეციალური ოპერაცია“ უწოდა, უცხოური გავლენის კანონი კი „არსით რუსული“. შინაარსით ერთმანეთს ეწინააღმდეგებიან, ფორმით კი ერთს ამბობენ: მარტო ვერ გადარჩები, სწორი პატრონი აირჩიე. კავკასიის კვლევითი რესურს-ცენტრის (CRRC) 2024 წლის გამოკითხვაში ქართველებს ჰკითხეს, ვინ არის საქართველოს მთავარი მეგობარი. 24%-მა ამერიკა დაასახელა. 26%-მა თქვა, რომ საქართველოს მთავარი მეგობარი საერთოდ არ ჰყავს. ყოველი მეოთხე ჩვენგანი ფიქრობს, რომ მარტო ვართ. ანთროპოლოგი ნუცა ბათიაშვილი ამას „ღალატის შფოთვას“ უწოდებს: პატარა ქვეყანაში მოღალატის ძებნა პოლიტიკის მთავარი გრძნობა ხდება.  ამ ჩხუბის შუაგულში არასამთავრობო ორგანიზაციები აღმოჩნდნენ. ოცდათორმეტ წელიწადში ამერიკამ საქართველოს 6.2 მილიარდ დოლარზე მეტი დახმარება გაუწია, აქედან დაახლოებით 1.9 მილიარდი USAID-ის, ამერიკის განვითარების სააგენტოს გზით. 2024 წლის მაისში პარლამენტმა კანონი მიიღო: ორგანიზაცია, რომლის ფულის მეხუთედზე მეტი საზღვარგარეთიდან მოდის, რეესტრში უნდა დარეგისტრირდეს. 2025 წლის აპრილში ამერიკული კანონის ასლი მიიღეს, ხუთ წლამდე პატიმრობით. იმავე წელს თავად ამერიკაში ახლად არჩეულმა ტრამპმა უცხოური დახმარება გაყინა, 2025 წლის 1 ივლისიდან კი USAID-მა მუშაობა შეწყვიტა. ფული, რომელზეც ქართველი პოლიტიკოსები ჩხუბობდნენ, მისმა პატრონმა თვითონ გააჩერა, საკუთარი ქანქარის გადახრის გამო. რას ფიქრობს ხალხი? CRRC-ის იმავე გამოკითხვით, არასამთავრობო ორგანიზაციებს 22% ენდობა, 32% არ ენდობა. ხელისუფლების მომხრეებში უნდობლობა 25%-დან 39%-მდე გაიზარდა, ოპოზიციის მომხრეებში ნდობა 24%-დან 38%-მდე. ორგანიზაციები, რომლებიც საზოგადოების ხმა უნდა ყოფილიყვნენ, ერთი ბანაკის დროშად იქცნენ. ჯუჯები მტაცებლებს შორის მაშინ ვნახოთ, როგორ ცხოვრობენ სხვა ჯუჯები. 1965 წლის 9 აგვისტოს სინგაპურის პრემიერმა ლი კუან იუმ ტელევიზიით განაცხადა, რომ მალაიზიამ ქვეყანა ფედერაციიდან გააგდო. კამერასთან ტიროდა. სინგაპურს ჯარი არ ჰქონდა, წყალიც კი არ ჰქონდა: სასმელი წყალი მალაიზიიდან მოდიოდა, მილით. დღეს ის საქართველოზე ოთხმოცდათოთხმეტჯერ პატარაა, და ერთ მცხოვრებზე ათჯერ მეტს გამოიმუშავებს. 1965 წელს ერთ მცხოვრებზე 517 დოლარი მოდიოდა, 2025 წელს თითქმის 99 ათასი. 1984 წელს „სრული თავდაცვა“ შემოიღო, სადაც ყოველი მოქალაქე ითვლება. მოდელი შვეიცარიასა და შვედეთს გადაუღო. შვეიცარია საქართველოზე ნაკლებია. ის ევროპის დიდ სახელმწიფოებს შორის ცხოვრობს, საფრანგეთს, გერმანიას, ავსტრიასა და იტალიას შორის, რომლებიც საუკუნეების განმავლობაში ერთმანეთს ებრძოდნენ. არც ერთ სამხედრო კავშირში არ შედის. 1940 წლის ივლისში, როცა ჰიტლერს საფრანგეთი უკვე აღებული ჰქონდა, გენერალმა გიზანმა ოფიცრები რიუტლის მდელოზე შეკრიბა და გამოაცხადა: თუ თავს დაგვესხმიან, ალპებში ჩავიკეტებით და ვიბრძოლებთ. ამბობენ: შვეიცარიას ჯარი კი არ ჰყავს, თვითონ არის ჯარი. ისრაელი საქართველოზე სამჯერ პატარაა. 1948 წელს, დამოუკიდებლობის გამოცხადებისთანავე, მას მეზობელი არაბული ქვეყნების ჯარები შეესივნენ. ისრაელელები თავიანთ გადარჩენას ორი ებრაული სიტყვით ხსნიან: „ეინ ბრერა“, სხვა გზა არ გვაქვს. „ეგენი სხვა რეგიონში არიან“, იტყვის მკითხველი. მაშინ ხორვატია. მოსახლეობით თითქმის ჩვენი ტოლია, 3.9 მილიონი. 1991 წელს დამოუკიდებლობა გამოაცხადა და ოთხი წელი ბალკანეთის ომში გაატარა. 1995 წელს ომიდან გამოვიდა, ერთ მცხოვრებზე ხუთი ათასი დოლარით. 2009 წელს ნატოში შევიდა, 2013 წელს ევროკავშირში, 2023 წელს ევრო შემოიღო. დღეს ერთ მცხოვრებზე ჩვენზე 2.8-ჯერ მეტს გამოიმუშავებს.  ამ ქვეყნებს მოკავშირეები ჰყავთ. სინგაპური ამერიკასთან თანამშრომლობს, ხორვატია ნატოშია, ისრაელს ამერიკა ეხმარება. მოკავშირე ჰყავს ყველას. განსხვავება ის არის, რომ მოკავშირე მათთვის პატრონი არ არის. მათი წინადადება ასე ჟღერს: „პატარები ვართ, ამიტომ ძლიერები უნდა ვიყოთ“. ჩვენი ასე: „პატარები ვართ, ამიტომ ვიღაცამ უნდა დაგვიცვას“. სამასი კრწანისის ველზე ერთი რამ ხშირად გვავიწყდება. მფარველი არ მოვიდა, მაგრამ სამასი არაგველი მოვიდა. მათ ტრაქტატი არ ჰქონდათ, ბატალიონი და ზარბაზანი არ ჰქონდათ. არც არავინ დაპირებოდათ, რომ მათ მტერს თავის მტრად ჩათვლიდა. 2008 წელს ეკლესიამ ისინი წმინდანებად შერაცხა. ორას ოცდაათი წელია, ვკამათობთ, რომელი პატრონი ჯობია. იქნებ კითხვა სხვა იყოს: რას ვიზამდით, პატრონი რომ საერთოდ არავის ჰყოლოდა, როგორც იმ სამასს? წყაროები 1. რუსეთის ისტორიის არქივი (მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტი), გეორგიევსკის ტრაქტატის ტექსტი, 1783: მუხლები 1, 4, 6 და ორი ბატალიონი — https://www.hist.msu.ru/ER/Etext/georgia.htm 2. Britannica, გეორგიევსკის ტრაქტატი — https://www.britannica.com/event/Treaty-of-Georgievsk 3. Encyclopaedia Iranica, ერეკლე II: ჯარის გაყვანა 1787, ულტიმატუმი, ერეკლეს სიკვდილი — https://www.iranicaonline.org/articles/erekle-ii/ 4. Encyclopaedia Iranica, აღა-მაჰმად-ხანი: სულ მცირე 15 000 ტყვე — https://www.iranicaonline.org/articles/aga-mohammad-khan/ 5. D. Rayfield, Edge of Empires (2013) და R. G. Suny, The Making of the Georgian Nation (1994), კრწანისის ბრძოლა, ჯარების რაოდენობა, გუდოვიჩის რჩევა (შეჯამება წყაროებით) — https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Krtsanisi 6. The Cambridge History of Iran, ტ. 7, თვითმხილველის სიტყვები დამწვარ თბილისზე და ზუბოვის ლაშქრობა (ციტირებულია იქვე) — https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Krtsanisi 7. ქართული ენციკლოპედია, კრწანისის ბრძოლა — https://georgianencyclopedia.ge/ka/form/28185 8. რადიო თავისუფლება, 2020-09-10, იოანე ბატონიშვილმა მეფე ბრძოლიდან გამოიყვანა — https://www.radiotavisupleba.ge/a/30832074.html 9. სამასი არაგველი, წმინდანად შერაცხვა 2008 — https://en.wikipedia.org/wiki/Three_Hundred_Aragvians 10. ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ნაჭყებია, თბილისის მოსახლეობა XVIII საუკუნის ბოლოს (≈20 000) — https://neg.iliauni.edu.ge/index.php/journal/article/download/27/40/69 11. ალექსანდრე I-ის მანიფესტი, 1801 წლის 12 სექტემბერი — https://vostlit.narod.ru/Texts/Dokumenty/Gruz/XIX/1800-1820/Postanovlenija/manifest_1801.htm 12. აშშ-ის ჰოლოკოსტის მემორიალური მუზეუმი, ექვსი მილიონი ებრაელი — https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/introduction-to-the-holocaust 13. იელის უნივერსიტეტი, კამბოჯის გენოციდის პროგრამა, ≈1.7 მილიონი — https://gsp.yale.edu/case-studies/cambodian-genocide-program 14. CBC, 2022-02-14, საგანგებო კანონი პირველად — https://www.cbc.ca/news/politics/trudeau-premiers-cabinet-1.6350734 15. კანადის თემთა პალატა, საფინანსო კომიტეტი, 257 გაყინული ანგარიში — https://www.ourcommons.ca/DocumentViewer/en/44-1/FINA/report-5/page-138 16. კანადის ფედერალური სასამართლო, 2024 FC 42, 2024-01-23 — https://www.fct-cf.ca/Content/assets/pdf/base/2024.01.23-306-22-T-316-22-T-347-22-T-382-22.pdf 17. კანადის ფედერალური სააპელაციო სასამართლო, 2026 FCA 6, 2026-01-16 — https://www.fca-caf.ca/en/pages/decisions/plain-language-decision-summaries/2026-fca-6 18. P. Norris, R. Inglehart, Cultural Backlash (Cambridge University Press, 2019), პირველი თავი — https://www.un.org/development/desa/dspd/wp-content/uploads/sites/22/2018/09/Norris_Inglehart_Cultural_Backlash_Overview_Chapter-1.pdf 19. A. Schäfer, British Journal of Political Science, 2022, „კულტურული უკუქცევის“ კრიტიკა — https://www.cambridge.org/core/journals/british-journal-of-political-science/article/cultural-backlash-how-not-to-explain-the-rise-of-authoritarian-populism/FFE9742798D8CC4BF6ED325FDBAFA251 20. Autor, Dorn, Hanson, Majlesi, American Economic Review, 2020, ჩინური იმპორტი და ამერიკული არჩევნები — https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257%2Faer.20170011 21. გერმანიის ფედერალური საარჩევნო კომისია, 2025, „ალტერნატივა გერმანიისთვის“ 20.8% — https://www.bundeswahlleiterin.de/info/presse/mitteilungen/bundestagswahl-2025/29_25_endgueltiges-ergebnis.html 22. ევროპარლამენტი, 2024-2029 ადგილები ფრაქციების მიხედვით — https://results.elections.europa.eu/en/seats-political-group-country/2024-2029/ 23. OC Media, 2024-04-29, ივანიშვილი: „გლობალური ომის პარტია“ — https://oc-media.org/ivanishvili-touts-conspiracy-theories-at-massive-pro-government-rally-in-tbilisi/ 24. JAMnews, 2025-07-18, კობახიძე „ღრმა სახელმწიფოზე“ — https://jam-news.net/trump-must-destroy-the-deep-state-otherwise-it-will-destroy-both-the-usa-and-europe-irakli-kobakhidze/ 25. CNN, 2024-10-27, ზურაბიშვილი: „რუსული სპეციალური ოპერაცია“ — https://www.cnn.com/2024/10/27/europe/georgia-election-russia-protests-intl-latam/index.html 26. Al Jazeera, 2024-05-18, ვეტო: კანონი „არსით რუსულია“ — https://www.aljazeera.com/news/2024/5/18/georgias-president-vetoes-controversial-foreign-agentsbill 27. აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი, 2024-07-31, 6.2 მილიარდ დოლარზე მეტი დახმარება — https://www.globalsecurity.org/military/library/news/2024/07/mil-240731-state06.htm 28. Georgia Today, 2025-01-30, USAID საქართველოში, 1.9 მილიარდი — https://georgiatoday.ge/global-aid-programs-at-risk-as-us-freezes-foreign-assistance-usaids-vital-work-in-georgia-affected/ 29. Washington Times (AP), 2024-05-28, ვეტოს დაძლევა, 20%-იანი ზღვარი — https://www.washingtontimes.com/news/2024/may/28/georgia-parliament-overrides-presidential-veto-of-/ 30. FIDH, 2025-04-30, უცხოელი აგენტების რეგისტრაციის აქტი, ხუთ წლამდე პატიმრობა — https://www.fidh.org/en/region/europe-central-asia/georgia/georgia-adoption-of-the-new-foreign-agents-registration-act 31. თეთრი სახლი, 2025-01-20, უცხოური დახმარების შეჩერება — https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2025/01/reevaluating-and-realigning-united-states-foreign-aid/ 32. ABC News, 2025-07-01, USAID-მა მუშაობა შეწყვიტა — https://abcnews.com/Health/usaid-programs-now-run-state-department-agency-ends/story?id=123373289 33. კავკასიის ბარომეტრი 2024 (CRRC), ნდობა არასამთავრობოების მიმართ — https://caucasusbarometer.org/en/cb2024ge/TRUNGOS 34. CRRC ბლოგი, 2025-06-24, ნდობა ბანაკების მიხედვით — http://crrc-caucasus.blogspot.com/2025/06/trust-in-ngos-in-georgia-has-grown.html 35. კავკასიის ბარომეტრი 2024 (CRRC), საქართველოს მთავარი მეგობარი — https://www.caucasusbarometer.org/en/cb2024ge/MAINFRN/ 36. N. Batiashvili, History and Anthropology, „ღალატის შფოთვა პატარა ქვეყანაში“ — https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02757206.2022.2116018 37. სინგაპურის ეროვნული ბიბლიოთეკა, BiblioAsia, ლი კუან იუ 1965 წლის 9 აგვისტოს — https://biblioasia.nlb.gov.sg/all-sections/vol-22-issue-2-jul-sep-2026-the-days-leading-to-separation-in-lee-kuan-yews-own-words-/ 38. სინგაპურის საგარეო საქმეთა სამინისტრო, წყლის შეთანხმებები მალაიზიასთან — https://www.mfa.gov.sg/about-mfa/key-issues/water-agreements/ 39. სინგაპურის თავდაცვის სამინისტრო, „სრული თავდაცვა“ 1984 — https://www.mindef.gov.sg/news-and-events/latest-releases/22jan24_fs2/ 40. მსოფლიო ბანკი, მშპ ერთ მცხოვრებზე (სინგაპური, ხორვატია, საქართველო, ესტონეთი, ისრაელი, შვეიცარია) — https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD 41. შვეიცარიის საგარეო საქმეთა სამინისტრო, ნეიტრალიტეტი — https://www.aboutswitzerland.eda.admin.ch/en/neutrality 42. შვეიცარიის ფედერალური არქივი, რიუტლის მოხსენება და ალპების რედუტი, 1940 — https://www.bar.admin.ch/en/memories-of-active-service-and-reduit 43. TIME, 1989-12-11, „ჯარი კი არ ჰყავს, თვითონ არის ჯარი“ — https://time.com/archive/6704163/switzerland-the-swiss-army-gets-knifed/ 44. აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტის ისტორიკოსის ოფისი, 1948 წლის ომი — https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war 45. ევროკავშირი, ხორვატია: წევრობა 2013, ევრო და შენგენი 2023, მოსახლეობა — https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/croatia_en 46. ხორვატიის საგარეო საქმეთა სამინისტრო, ნატოს წევრობა 2009 — https://mvep.gov.hr/news-and-announcements/158940 47. საქსტატი, მოსახლეობა 2026 წლის 1 იანვარს — https://www.geostat.ge/en/single-news/3727/number-of-population-as-of-january-1-2026
სხვა ამბავი გაქვს? ✍️ გახსენი ახალი თემა
დაძახება რეგისტრირებულ მომხმარებელს შეუძლია — პასუხს შენივე ბალანსიდან იხდი, ისე, როგორც ჩატში.
აქვე დაბრუნდები — დაწერილი ტექსტი ველში დაგხვდება.