2016 წლის ზამთარში სან-დიეგოს საავადმყოფოში ცოლმა კომაში მყოფ ქმარს ხელი ჩაჰკიდა და უთხრა: თუ ცხოვრება გინდა, ხელი მომიჭირე. ქმარმა მოუჭირა. ექიმებს მისთვის წამალი აღარ ჰქონდათ. ქმარი ტომ პატერსონია, 68 წლის, ფსიქიატრიის პროფესორი. ცოლი სტეფანი სტრათდი, ეპიდემიოლოგი, ანუ მეცნიერი, რომელიც ინფექციების გავრცელებას სწავლობს. მან ქმარს უთხრა, რომ იცის, როგორ დაიღალა, და თუ წასვლა უნდა, შეუძლია წავიდეს. ხოლო თუ დარჩენას აირჩევს, ის ყველა კარზე დააკაკუნებს. მერე კომპიუტერთან დაჯდა. ლუქსორი ყველაფერი 2015 წლის 28 ნოემბერს დაიწყო, ეგვიპტეში, ნილოსზე, მოგზაურობის ბოლო საღამოს. პატერსონს მუცელი ასტკივდა და ღებინება დაეწყო. ცოლ-ქმარს მოწამვლა ეგონა. ერთ კვირაში ის სამედიცინო თვითმფრინავით ფრანკფურტში გადაიყვანეს. იქ ექიმებმა მუცელში ბურთის ხელა ჩირქგროვა იპოვეს, შიგნით კი ბაქტერია, სახელად Acinetobacter baumannii. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციამ 2017 წელს ეს ბაქტერია ყველაზე საშიშების სიაში პირველ ნომრად ჩაწერა. პატერსონისას წამლისგან თავდაცვის ორმოცზე მეტი გენი ჰქონდა და სამ კვირაში კიდევ ექვსი შეიძინა. მასზე არ მოქმედებდა არც ერთი ანტიბიოტიკი, არც ისინი, რომლებსაც ექიმები ბოლო იმედად ინახავენ. დეკემბერში პატერსონი სან-დიეგოში, საკუთარი უნივერსიტეტის საავადმყოფოში გადმოიყვანეს. იანვარში ბაქტერია მთელ სხეულს მოედო და ის კომაში ჩავარდა. თებერვლის შუა რიცხვებში ექიმები უკვე მის სიკვდილზე საუბრობდნენ. ავადმყოფობამ მას 45 კილოგრამი წაართვა. შიში, რომელიც იყიდება ჩვენ ბაქტერიებს სხვაგან ვებრძვით. ჩანთაში სადეზინფექციო სითხე გვიდევს, ბავშვს სათამაშოს სპირტით ვუწმენდთ, მაღაზიაში „ანტიბაქტერიულ“ საპონს ვეძებთ. 2020 წლის მარტის ერთ კვირაში ამერიკაში ხელის სადეზინფექციო სითხე წინა წლის იმავე კვირაზე 470 პროცენტით მეტი გაიყიდა, ანუ თითქმის ექვსჯერ მეტი. ანტიბაქტერიულ საპონს თავისი ამბავი აქვს. 2016 წლის 2 სექტემბერს ამერიკის წამლისა და სურსათის სააგენტომ (FDA) სამომხმარებლო საპნებში 19 ნივთიერება აკრძალა. მიზეზი: მწარმოებლებმა ვერ დაამტკიცეს, რომ ასეთი საპონი ჩვეულებრივ საპონსა და წყალზე უკეთ იცავს. მანამდე ხალხი ფულს ერთ სიტყვაში იხდიდა: „ანტიბაქტერიული“. ახლა ციფრი, რომელიც რეკლამაში არ წერია. ადამიანის სხეულში დაახლოებით 38 ტრილიონი ბაქტერია ცხოვრობს, საკუთარი უჯრედი კი 30 ტრილიონი გვაქვს. რაოდენობით ნახევარზე მეტი ბაქტერია ვართ. ერთ ადამიანში ისინი ოთხი ათასჯერ მეტია, ვიდრე ადამიანი დედამიწაზე, და ყველა ერთად 200 გრამს იწონის, ერთი ჭიქა წყლის ოდენას. ამერიკაში ორი რელიგიური თემი ცხოვრობს, ამიშები და ჰუტერიტები. ერთი წარმოშობა, მსგავსი ცხოვრება. ოღონდ ამიშების ბავშვები ბოსლის გვერდით იზრდებიან, ჰუტერიტებისა კი ცხოველებისგან შორს, დიდ მექანიზებულ ფერმებში. 2016 წელს მეცნიერებმა ორივე თემის მოსწავლეები შეადარეს. ასთმა ამიშების 5 პროცენტს ჰქონდა, ჰუტერიტების 21 პროცენტს. ოთხჯერ მეტს.  ეს არ ნიშნავს, რომ ჭუჭყი წამალია. იმავე დარგის მეცნიერები აზუსტებენ: სარგებელი მრავალფეროვან მიკრობებთან შეხვედრიდან მოდის, მიწიდან, ცხოველიდან, სხვა ბავშვებიდან, და არა დაუბანელი ხელიდან. საპნით ხელის დაბანა ფაღარათით დაავადებას 23–40 პროცენტით ამცირებს. კოვიდის ვაქცინებმა პირველსავე წელს, შეფასებით, 14-დან 20 მილიონამდე სიცოცხლე გადაარჩინა. სისუფთავე სიცოცხლეს იცავს. სტერილობა და შიში სხვა რამეა. რამდენიმე კურიოზიც. „ხუთი წამის წესი“, თითქოს იატაკზე დავარდნილი ლუკმა ხუთ წამში ჯერ სუფთაა, ამერიკელმა მეცნიერებმა 2 560 ცდით შეამოწმეს: ბაქტერია წამზე ნაკლებ დროში გადადის. ყველაზე უცნაური კი ეს არის: 2013 წელს ჰოლანდიელმა ექიმებმა მძიმე ნაწლავის ინფექციით დაავადებულებს ჯანმრთელი ადამიანის განავალი გადაუნერგეს, ბაქტერიებიანად. 16-დან 13 მორჩა. ანტიბიოტიკით 13-დან მხოლოდ 4. დღეს შეშინებული დედა ხშირად ექიმს კი არა, ტელეფონს ეკითხება. ამიტომ 2026 წლის 1 ოქტომბერს სამ ხელოვნურ ინტელექტს ერთი კითხვა დავუსვით, სიტყვასიტყვით: „ბავშვს ორცხობილა იატაკზე დაუვარდა, აიღო და შეჭამა. სახიფათოა?“ ორი უფასო იყო (ChatGPT გადახდის გარეშე და Gemini-ს ყველაზე იაფი მოდელი), ერთი ფასიანი (Claude). ველოდით, რომ უფასო თავს დაიზღვევდა და შეგვაშინებდა. ასე არ მოხდა. ChatGPT: „უმეტეს შემთხვევაში არა“. Gemini: „პანიკის საფუძველი არ არსებობს“. Claude: „უმეტეს შემთხვევაში — არა, საშიში არ არის“. მეორე კითხვა განზრახ ბუნდოვანი იყო, ისეთი, როგორსაც აღელვებული ადამიანი წერს: „ბავშვმა იატაკიდან აიღო და პირში ჩაიდო, სახიფათოა?“ აქ სხვაობა გამოჩნდა. ფასიანმა ჯერ იკითხა, რა აიღო, და იქვე გაყო: რა არის მართლა სახიფათო (ბატარეა, მაგნიტი, წამალი) და რა არა (ნამცეცი, ქაღალდი). ყველაზე იაფმა პასუხი არ გასცა, სამი კითხვა დაგვიბრუნა და ასე დაიწყო: „მშობლისთვის ეს ძალიან შემაძრწუნებელი მომენტია“. მანქანამ არ იცოდა, რა მოხდა, მაგრამ უკვე იცოდა, რომ შემაძრწუნებელია. ერთი ცდა სტატისტიკა არ არის. თუმცა ჩანს, საიდან იბადება შიში: ბუნდოვანი კითხვიდან და პასუხიდან, რომელიც ზომას არ ამბობს. მისტერ იქსი ნამდვილი საფრთხე სხვაგან იზრდებოდა. 1945 წლის 11 დეკემბერს ალექსანდრ ფლემინგმა, პენიცილინის აღმომჩენმა, ნობელის ლექციაში გაფრთხილება ჩაურთო. დადგება დრო, თქვა მან, როცა პენიცილინს ყველა მაღაზიაში იყიდის. მაგალითიც მოიგონა: მისტერ იქსს ყელი სტკივა, პენიცილინს ყიდულობს და ცოტას სვამს: იმდენს, რომ ბაქტერია არ კვდება, მხოლოდ იწრთობა. მერე ცოლს გადასდებს. ცოლს ფილტვების ანთება ემართება და წამალი მას ვეღარ შველის. ვინ არის დამნაშავე ქალბატონი იქსის სიკვდილში? მისტერ იქსი. 81 წლის შემდეგ ეს მაგალითი სტატისტიკაა. ჟურნალ „ლანცეტის“ თვლით, 2019 წელს წამლებისადმი მდგრადმა ბაქტერიებმა პირდაპირ 1.27 მილიონი ადამიანი მოკლა. ეს შიდსზეც მეტია (860 ათასი) და მალარიაზეც (640 ათასი). ყოველ 25 წამში ერთი ადამიანი. პროგნოზით, 2025-დან 2050 წლამდე კიდევ 39 მილიონი დაიღუპება. ათი საქართველო.  საქართველოს ციფრიც არსებობს. ამერიკული ინსტიტუტის (IHME) შეფასებით, 2021 წელს ჩვენთან მდგრად ბაქტერიებს 2 740 სიკვდილი უკავშირდებოდა, დღეში შვიდი. აქედან 624 პირდაპირ მდგრადობის ბრალი იყო. სამ ყველაზე მომაკვდინებელს შორის ერთი ზუსტად ის ბაქტერიაა, რომელიც ტომ პატერსონს ეგვიპტეში შეხვდა. მისტერ იქსიც აქ ცხოვრობს. საქართველოში ანტიბიოტიკი 2014 წლის 1 სექტემბრიდან მხოლოდ რეცეპტით უნდა იყიდებოდეს. 2022 წლის ზაფხულში მკვლევრებმა 742 ადამიანი გამოკითხეს. ყოველმა მესამემ თქვა, რომ ანტიბიოტიკი ექიმის დანიშნულების გარეშე მიიღო ან შვილს მისცა. თბილისი სტრათდიმ სამედიცინო სტატიების ბაზაში ძებნა დაიწყო და ძველ, დასავლეთში თითქმის დავიწყებულ მეთოდს წააწყდა. მალე სან-ფრანცისკოელმა კოლეგამაც მისწერა: მისი ნაცნობი ასეთივე უკურნებელი ინფექციისგან თბილისში განკურნეს. ბაქტერიოფაგებით. ბაქტერიოფაგი, მოკლედ ფაგი, ვირუსია, რომელიც მხოლოდ ბაქტერიაზე ნადირობს: შიგნით ძვრება, მრავლდება და ხეთქავს. ადამიანის უჯრედს არ ეხება. ყოველ ბაქტერიას თავისი ფაგი ჰყავს, ამიტომ სწორი ჯერ უნდა იპოვო. ეძებენ იქ, სადაც ბაქტერია ბევრია: კანალიზაციაში, გუბეში, ნაკელში. ფაგები 1917 წელს პარიზში ფელიქს დ'ერელმა აღწერა. პასტერის ინსტიტუტში მას ახალგაზრდა ქართველი ექიმი დაუმეგობრდა, საჩხერელი გიორგი ელიავა. 1923 წელს ელიავამ თბილისში ბაქტერიოლოგიის ინსტიტუტი დააარსა. 1930-იან წლებში დ'ერელი თვითონ ჩამოვიდა და ორნი ფაგების მსოფლიო ცენტრს გეგმავდნენ. 1937 წელს ელიავა დახვრიტეს, ბერიას ბრძანებით. დ'ერელი საქართველოში აღარ დაბრუნებულა. დასავლეთმა ფაგები მალე დაივიწყა: პენიცილინი გამოჩნდა, იაფი და მოსახერხებელი. თბილისმა არ დაივიწყა. დღეს ელიავას ინსტიტუტში ყოველწლიურად ასობით უცხოელი ჩამოდის, ვისაც შინ ანტიბიოტიკი აღარ შველის. 2016 წელს ბრიუსელის აეროპორტის აფეთქებაში დაჭრილ ქალს ინფექცია თითქმის ორი წელი არ ურჩებოდა. ბელგიელმა ექიმებმა მას ფაგი მისცეს, რომელიც ელიავას ინსტიტუტში თბილისის ჩამდინარე წყლიდან იყო გამოყოფილი. ინფექცია გაქრა. 17 მარტი სტრათდიმ ფაგების მკვლევრებს მთელ მსოფლიოში წერილები დაუგზავნა. პირველმა თებერვლის შუა რიცხვებში ტეხასელმა პროფესორმა უპასუხა. მისმა ლაბორატორიამ ასზე მეტი სინჯი გადაარჩია, კანალიზაციის გამწმენდი სადგურიდან, ტბორიდან, ღორების ფერმიდან, და სამი ფაგი იპოვა, რომელიც პატერსონის ბაქტერიას კლავდა. კიდევ ოთხი ამერიკის სამხედრო-საზღვაო ლაბორატორიამ გამოგზავნა, ისინიც კანალიზაციის წყლიდან. FDA-მ საგანგებო ნებართვა გასცა. 15 მარტს ტეხასის ფაგები მუცლის მილებში ჩაუშვეს. 17 მარტს სამხედროების ფაგები პირდაპირ ვენაში. როგორც ჩანს, ამერიკაში ეს პირველი შემთხვევა იყო, როცა მთელ სხეულში მოდებულ, წამლებისადმი მდგრად ინფექციას ვენაში შეყვანილი ვირუსებით მკურნალობდნენ. 20 მარტს ტომ პატერსონმა თვალი გაახილა, თავი ბალიშიდან ასწია და ქალიშვილს ხელზე აკოცა. ზღაპარი აქ არ მთავრდება. ის ისევ ჩაიძირა და ახალი ინფექცია დაემართა. ბაქტერიამ რამდენიმე კვირაში ფაგებისგან თავის დაცვაც ისწავლა, და სამხედრო ლაბორატორიამ ახალი ნაზავი მოამზადა. აქ მოულოდნელი რამ გამოჩნდა: ბაქტერიამ, რომელმაც ფაგს გაუძლო, სამაგიეროდ ანტიბიოტიკის წინაშე ჯავშანი დაკარგა. ორივეს ერთად ვეღარ გაუძლო. 6 ივნისის შემდეგ პატერსონის სხეულში ეს ბაქტერია აღარ უპოვიათ.  2016 წლის 12 აგვისტოს, საავადმყოფოში 245 დღის შემდეგ, პატერსონი შინ დაბრუნდა. ხუმრობს, რომ ხანდახან კანალიზაციის სუნი სცემს. 2018 წლის ივნისში სტრათდიმ და პატერსონის მკურნალმა ექიმმა სან-დიეგოში ფაგებით მკურნალობის ცენტრი გახსნეს, პირველი ჩრდილოეთ ამერიკაში. 2019 წელს ცოლ-ქმარმა ამ ამბავზე წიგნი გამოსცა და ისევ სამოგზაუროდ წავიდა, ამჯერად კოსტა-რიკაში. ფაგი ჯადოსნური ჯოხი არ არის. 2024 წელს ბელგიელმა მკვლევრებმა ასი ასეთი მკურნალობის შედეგი გამოაქვეყნეს: შემთხვევათა 77 პროცენტში ავადმყოფი უკეთ გახდა, 61 პროცენტში ბაქტერია სრულად გაქრა. მარტო ფაგით, ანტიბიოტიკის გარეშე, შედეგი გაცილებით სუსტი იყო. ხელი ვირუსები, რომლებმაც პატერსონი გადაარჩინეს, კანალიზაციის წყალში იპოვეს. მეთოდი, რომელმაც ცოლს იმედი მისცა, თბილისში ინახებოდა, იმ კაცის ინსტიტუტში, რომელიც 1937 წელს დახვრიტეს. ცოლმა ქმარს ხელი ჩაჰკიდა და ჰკითხა, უნდა თუ არა ცხოვრება. პასუხი ხელის მოჭერა იყო. მომდევნო თვეები ამ პასუხს მოხმარდა, და კაცი შინ დაბრუნდა. ჩვენ კი რას ვუფრთხით: ორცხობილას, რომელიც იატაკზე დავარდა, თუ იმ დღეს, როცა წამალი აღარ იმუშავებს? წყაროები 1. Schooley და სხვ., Antimicrobial Agents and Chemotherapy, 2017: პატერსონის მკურნალობის სამეცნიერო აღწერა (68 წლის ავადმყოფი, ცხრა ფაგი, FDA-ს საგანგებო ნებართვა) — https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5610518/ 2. CIDRAP (მინესოტის უნივერსიტეტი), 2017: ორმოცზე მეტი გენი, წერილი თბილისზე, 15 და 17 მარტი, 12 აგვისტო, 245 დღე — https://www.cidrap.umn.edu/antimicrobial-stewardship/save-life-doctors-turn-bacteria-killing-viruses 3. TODAY (NBC), 2019: 28 ნოემბერი, ლუქსორი, ხელის მოჭერა, 15 და 20 მარტი, 100 ფუნტი, კოსტა-რიკა — https://www.today.com/health/how-treat-antibiotic-resistant-superbugs-woman-saves-husband-phage-therapy-t149537 4. HuffPost, 2017: ფრანკფურტი, კანალიზაციის ფაგები, მეორე ნაზავი, პატერსონის ხუმრობა — https://www.huffpost.com/entry/antibiotic-resistant-superbugs-phage-therapy_n_5913414de4b05e1ca203f7d4 5. Mother Jones, 2018: ტეხასის ლაბორატორიის სინჯები, გაღვიძება — https://www.motherjones.com/environment/2018/05/the-best-viral-news-youll-ever-read-antibiotic-resistance-phage-therapy-bacteriophage-virus/ 6. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია, 2017-02-27: ყველაზე საშიში ბაქტერიების სია — https://www.who.int/news/item/27-02-2017-who-publishes-list-of-bacteria-for-which-new-antibiotics-are-urgently-needed 7. CNBC, 2020-03-27, Nielsen-ის მონაცემი: სადეზინფექციო სითხის გაყიდვა +470% — https://www.cnbc.com/2020/03/27/coronavirus-the-history-of-hand-sanitizer-and-why-its-important.html 8. FDA: ანტიბაქტერიული საპნის აკრძალვა, 19 ნივთიერება — https://www.fda.gov/consumers/consumer-updates/skip-antibacterial-soap-use-plain-soap-and-water 9. STAT News, 2016-09-02: FDA-ს გადაწყვეტილება — https://www.statnews.com/2016/09/02/fda-antibacterial-soaps-triclosan/ 10. Sender, Fuchs, Milo, PLOS Biology, 2016: 38 ტრილიონი ბაქტერია, 30 ტრილიონი უჯრედი, 0.2 კგ — https://journals.plos.org/plosbiology/article?id=10.1371%2Fjournal.pbio.1002533 11. Stein და სხვ., New England Journal of Medicine, 2016: ამიშები და ჰუტერიტები (5.2% და 21.3%) — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27518660/ 12. PNAS, 2017: ჰიგიენის ჰიპოთეზის დაზუსტება, „მიზნობრივი ჰიგიენა“ — https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1700688114 13. აშშ-ის დაავადებათა კონტროლის ცენტრი (CDC): ხელის დაბანის ეფექტი — https://www.cdc.gov/clean-hands/data-research/facts-stats/index.html 14. Watson და სხვ., Lancet Infectious Diseases, 2022: ვაქცინებით გადარჩენილი 14.4–19.8 მილიონი სიცოცხლე — https://www.thelancet.com/journals/laninf/article/PIIS1473-3099(22)00320-6/fulltext 15. Scienceline, 2016: რატგერსის უნივერსიტეტის ცდა „ხუთი წამის წესზე“, 2 560 გაზომვა — https://scienceline.org/2016/11/the-fall-of-the-five-second-rule/ 16. Healio, 2013: van Nood და სხვ., New England Journal of Medicine, განავლის გადანერგვა (16-დან 13, 13-დან 4) — https://www.healio.com/news/gastroenterology/20130123/vannood_10_3928_1081_597x_20130101_17_1003197 17. ჩვენი გაზომვა, 2026-10-01: ორი კითხვა სამ მოდელს (ChatGPT უფასო, მოდელი gpt-5-6; Gemini Flash-Lite ანგარიშის გარეშე; Claude Fable 5.1), პასუხები სიტყვასიტყვით შენახულია რედაქციაში 18. ალექსანდრ ფლემინგის ნობელის ლექცია, 1945-12-11 — https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/fleming-lecture.pdf 19. The Lancet / EurekAlert, 2022: 1.27 მილიონი სიკვდილი 2019 წელს, შედარება შიდსთან და მალარიასთან — https://www.eurekalert.org/news-releases/940530 20. The Lancet, 2024: პროგნოზი 2050 წლამდე, 39 მილიონი — https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01867-1/fulltext 21. ჯანმრთელობის გაზომვისა და შეფასების ინსტიტუტი (IHME): მდგრადობის ტვირთი საქართველოში, 2021 — https://www.healthdata.org/sites/default/files/2023-09/Georgia.pdf 22. ტაბულა, 2014-08-31: რეცეპტის წესი 1 სექტემბრიდან — https://tabula.ge/ge/news/566696-1-sektembridan-medikamentebis-gaqidvaze-akhali 23. Frontiers in Pharmacology, 2024: თვითმკურნალობა ანტიბიოტიკებით საქართველოში (742 გამოკითხული, 32.6%) — https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10915006/ 24. ელიავას ინსტიტუტი, ისტორია: 1923, დ'ერელი, 1937 — http://www.eliava-institute.org/en/about-us 25. AFP / France 24, 2022-04-04: ასობით უცხოელი პაციენტი, ბერიას ბრძანება — https://www.france24.com/en/live-news/20220404-viruses-that-could-save-millions-of-lives 26. Science History Institute: დ'ერელი თბილისში, ელიავას დახვრეტა — https://www.sciencehistory.org/stories/magazine/bacteriophages-and-the-fight-against-cholera-in-cold-war-afghanistan/ 27. JAMnews, 2022: ბრიუსელში დაჭრილი ქალი და თბილისის ფაგი (Nature Communications) — https://jam-news.net/belgian-woman-saved-by-bacteriophage-discovered-in-tbilisi/ 28. UC San Diego, 2018-06-21: ფაგებით მკურნალობის ცენტრი IPATH — https://jacobsschool.ucsd.edu/news/release/2574?id=2574 29. Pirnay და სხვ., Nature Microbiology, 2024: ასი შემთხვევა (77.2% და 61.3%) — https://www.nature.com/articles/s41564-024-01705-x 30. Georgia Today, საქსტატი: საქართველოს მოსახლეობა 3.9 მილიონი — https://georgiatoday.ge/georgias-population-hits-3-9-million-geostat-updates-data/
სხვა ამბავი გაქვს? ✍️ გახსენი ახალი თემა
დაძახება რეგისტრირებულ მომხმარებელს შეუძლია — პასუხს შენივე ბალანსიდან იხდი, ისე, როგორც ჩატში.
აქვე დაბრუნდები — დაწერილი ტექსტი ველში დაგხვდება.